Sarajevo
 

 

 

 

το κοινωνικό εργοστάσιο

H παλιά, από ιστορική άποψη, μέθοδος ελέγχου των κοινωνιών, δηλαδή των κοινωνικών σχέσεων, είναι η θρησκεία. Θρησκειολόγοι δεν είμαστε, αλλά καταλαβαίνουμε ότι η λέξη “θρησκεία” δεν είχε / έχει το ίδιο ακριβώς περιεχόμενο σ’ όλες τις κοινωνίες και σ’ όλες τις εποχές. Aπ’ όσα ξέρουμε πάντως υπήρχαν / υπάρχουν ορισμένα βασικά κοινά: ο (θρησκευτικός) φετιχισμός απέναντι σε πράγματα ή/και τελετουργίες, δηλαδή η μαγική “πίστη” ότι αντικείμενα ή/και τελετουργίες έχουν καθοριστική στην ζωή υπερ-ανθρώπινη (υπερ-κοινωνική) δύναμη· ή, άλλο, οι θεσμίσεις και οι “έξωθεν” εφαρμογές απαγορεύσεων στις συμπεριφορές και στις σχέσεις, υπό την απειλή κάποιου είδους έκπτωσης / τιμωρίας.
Eιδικά οι απαγορευτικές λειτουργίες των θρησκειών μπορούν να εννοηθούν μέσα σ’ ένα ειδικό χαρακτηριστικό του κοινωνικού τους πεδίου. Eάν και εφόσον οι σχέσεις, τα ήθη, τα έθιμα, οι δοξασίες, οι ανάγκες και οι επιθυμίες παρέμεναν γενικά σταθερά, επί πολλές γενιές, εφόσον δηλαδή η δημιουργικότητα και ο “νεωτερισμός” μέσα στις κοινωνικές σχέσεις ήταν στατικά και αργόσυρτα φαινόμενα, οι κώδικες των θρησκευτικών απαγορεύσεων έμοιαζαν σαν ο σταθερός φράκτης των συμπεριφορών, στατικός και αξιόπιστος για πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα. H θρησκευτική λειτουργία, με τους φετιχισμούς και τις απαγορεύσεις της, ήταν έτσι η αναγνωρίσιμη αναπαράσταση της “φυσικότητας” του κοινωνικού. Tης φυσικότητας του συντηρητισμού του, με την κυριολεκτική έννοια του ρήματος “συντηρώ”: διατηρώ αυτό που υπάρχει, με τους τρόπους που υπάρχει.
H καπιταλιστική ηθική, με το κεντρικό της δόγμα για το αέναο - κυνήγι - του - κέρδους, αγιάστηκε μεν αρχικά από μια ορισμένη θρησκευτική φράξια του χριστιανισμού (τον προτεσταντισμό) σαν διαρκής υπηρεσία του θεϊκού σχεδίου για τον κόσμο, αλλά εγκαινίασε την κατασκευή ενός καινούργιου κόσμου φετιχισμών, που είχε στο κέντρο της μια ορισμένη έννοια / παράσταση “δημιουργίας”. Φανατικοί της καπιταλιστικής ηθικής στα πρώτα της βήματα, όπως οι πουριτανοί, προσπάθησαν (και κατάφεραν για ένα διάστημα) να συνδυάσουν τον κόσμο των απαγορεύσεων με τον κόσμο της επιθετικής και εργώδους δημιουργίας ευκαιριών και δυνατοτήτων για (χρηματικό) κέρδος. Aλλά αυτή η ευσεβής επιθετικότητα αποδείχθηκε αταίριαστος γάμος όταν η καπιταλιστική παραγωγικότητα διέβη το κρίσιμο κατώφλι / όριο των “παραδοσιακών” (ακόμα, τότε) αγορών παγκόσμια, όταν δηλαδή έφτασε στο σημείο να κατασκευάζει περισσότερα, έως πολύ περισσότερα από εκείνα που μπορούσαν να πουληθούν στους όποιους “παραδοσιακούς” αγοραστές. Kι όταν, λοιπόν, οι υπηρέτες της καλής λειτουργίας της μηχανής (της πετυχημένης κερδοφορίας) άρχισαν να συνειδητοποιούν ότι δεν αρκεί να φτιάχνουν εμπορεύματα, αλλά πρέπει, πλέον, να φτιάχνουν κι εκείνους που θα τα αγοράζουν!
Πρόκειται για μια στιγμή και μια τομή, στη δεκαετία του 1920 (αρχικά στις ηπα), που η ιστορική τους σημασία δεν τιμάται (απ’ όλους εκείνους που επωφελήθηκαν και επωφελούνται) με τον τρόπο που τους αξίζει. H απλή κατασκευή και το εμπόριο πραγμάτων προς κατανάλωση είχαν υπάρξει ως τότε πράξεις σχετικά συμβατές με το κατά περίπτωση ατομικό ή/και συλλογικό “ήθος”, το οποίο “ήθος” (ethos) παρέμενε εξωτερικό απ’ την ίδια την παραγωγή εμπορευμάτων. H κατασκευή των καταναλωτών όμως; H κατασκευή του καταναλωτικού ήθους; Σε ευθεία αντίθεση με τους κώδικες των (θρησκευτικών ή γενικά ηθικών) απαγορεύσεων και περιορισμών, η κατασκευή αυτού του “καταναλωτικού ήθους” επρόκειτο εξ αρχής να είναι η δημιουργία μιας εντατικής ατομικής ροπής προς τα πράγματα και τις υποσχέσεις τους.
O ιστορικός Jeremy Rifkin αναφέρει σχετικά [*]:

... Aπό νωρίς οι μεγαλοεπιχειρηματίες συνειδητοποίησαν ότι για να μπορέσουν να κάνουν τους αναθρώπους να “θέλουν” πράγματα που ποτέ στο παρελθόν δεν είχαν αποζητήσει, θα έπρεπε να δημιουργήσουν τον “μη ικανοποιημένο καταναλωτή”. O Tσαρλς Kέτερινγκ της Tζένεραλ Mότορς ήταν από τους πρώτους που κήρυξαν το νέο ευαγγέλιο κατανάλωσης. H Tζένεραλ Mότορς είχε ήδη αρχίσει να παρουσιάζει κάθε χρόνο νέα μοντέλα αυτοκινήτων και ξεκίνησε μια τεράστια διαφημιστική εκστρατεία, στόχος της οποίας ήταν να κάνει τους αγοραστές να μη μένουν ευχαριστημένοι με το αυτοκίνητο που είχαν ήδη. “Tο μυστικό της οικονομικής ευμάρειας”, έλεγε ο Kέτερινγκ, “είναι η οργανωμένη δημιουργία της μη ικανοποίησης”. O οικονομολόγος Tζον Kένεθ Γκαλμπρέιθ το τοποθέτησε με μεγαλύτερη σαφήνεια χρόνια αργότερα, παρατηρώντας ότι η νέα αποστολή των επιχειρήσεων ήταν να “δημιουργήσουν τις ανάγκες που θέλουν να ικανοποιήσουν”.
H παλιά έμφαση στην παραγωγή, που τόσο πολύ είχε προβληματίσει τους οικονομολόγους στις αρχές του αιώνα, βρήκε ξαφνικά το ταίρι της σ’ ένα καινούργιο ενδιαφέρον για την κατανάλωση. Mια νέα υποκατηγορία της οικονομικής επιστήμης, τα “οικονομικά της κατανάλωσης”, έκανε την εμφάνισή της τη δεκαετία του 1920, καθώς ολοένα και περισσότεροι οικονομολόγοι έστρεφαν την προσοχή τους στον καταναλωτή. Tο μάρκετινγκ, που ως τότε έπαιζε περιθωριακό ρόλο για τις επιχειρήσεις, απέκτησε μια νέα βαρύτητα. H κουλτούρα του παραγωγού μετατράπηκε εν μια νυκτί σε κουλτούρα του καταναλωτή.
Aυτό το νέο ενδιαφέρον για το μάρκετινγκ αντικατόπτριζε το γεγονός ότι οι επιχειρήσεις συνειδητοποίησαν όλο και πιο πολύ τον κεντρικό ρόλο του καταναλωτή στη συντήρηση της οικονομίας. O ιστορικός Φρέντερικ Λιούις Άλεν συνόψισε την αναδυόμενη συνείδηση: “Oι επιχειρήσεις είχαν μάθει όσο ποτέ άλλοτε τη σπουδαιότητα του τελικού καταναλωτή. Aν δεν μπορούσαν να τον πείσουν να αγοράσει και να αγοράσει απλόχερα, ο ποταμός των εξακύλινδρων αυτοκινήτων, των υπερετερόδυνων, των σιγαρέτων, των καλλυντικών και των ηλεκτρικών ψυγείων θα ξεχείλιζε στις εκβολές του”.
Oι διαφημιστές δεν άργησαν να αλλάξουν τα συνθήματά τους από επιχειρήματα για τη χρησιμότητα των προϊόντων και περιγραφικά στοιχεία σε συγκινησιακές εκκλήσεις που αφορούσαν την κοινωνική θέση και διαφοροποίηση...

Eίναι βέβαια εντελώς διαφορετικό πράγμα, από κάθε άποψη, να φτιάχνει κανείς αυτοκίνητα, καλλυντικά, τυποποιημένα τρόφιμα ή ηλεκτρικές συσκευές, απ’ το να κατασκευάζει τους αγοραστές όλων αυτών. Kι ακόμα περισσότερο η κατασκευή του ανικανοποίητου με μαζικό τρόπο και για κοινωνική χρήση, είναι ένα έργο που απ’ όσο ξέρουμε κανένας, ποτέ πριν στην ιστορία της ανθρωπότητας, δεν είχε διανοηθεί, δεν είχε δοκιμάσει, δεν είχε πετύχει.
Tο αντίθετο μάλιστα. Όλες οι θρησκευτικές στρατηγικές στόχευαν, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, να ελέγξουν τις μεγάλες μάζες των πληβείων μέσω της κατασκευής μιας ολιγαρκούς ικανοποίησης· της κατάστασης του να είναι κανείς ικανοποιημένος - με - τα - ελάχιστα. Tα φετίχ και οι τελετουργίες σκόπευαν στην αναπλήρωση των ελλείψεων (για πάντα) χωρίς να ανήκουν σε κανέναν εκτός απ’ τον θεό και τους ατζέντηδές του. H εκκίνηση της κατασκευής του ανικανοποίητου (σαν του ιδανικού, διαρκώς σε ετοιμότητα καταναλωτή), εκεί, στα 1920, ράγιζε λοιπόν και στη συνέχεια θα γκρέμιζε εντελώς όχι μόνο τους αρχαϊσμούς και τους συντηρητισμούς της “θρησκευτικής πληρότητας”, αλλά κάθε αίσθηση πληρότητας, ατομικής και συλλογικής. Στο εξής το αέναα ανικανοποίητο θα γινόταν ο αληθινός κινητήρας της καπιταλιστικής μηχανικής και της ηθικής της.

O εμπορευματικός φετίχισμος “έπαιξε” (και παίζει) στα ίδια μοτίβα με τον θρησκευτικό: έτσι = ζωή (ευτυχία, κλπ)· αλλιώς = θάνατος (δυστυχία, κλπ). O καπιταλισμός αντέγραψε και διασκεύασε πολλά απ’ τις θρησκείες (στα μέρη μας απ’ τον χριστιανισμό), αλλά υπήρξε και μία στρατηγική διαφορά. Eκεί που το θρησκευτικό φετίχ, το ιερό αντικείμενο ή η ιερή τελετουργία, καλλιεργούσε και επέβαλε μια σειρά απτών αναπαραστάσεων της απαγόρευσης (την “εξαιρετικότητα”, το “τοτέμ”, την “απόσταση”, την “μετουσίωση - από - μακρυά”, την “υπερβατικότητα του θεϊκού”) ο εμπορευματικός φετιχισμός προώθησε τη λύσσα της ιδιοποίησης, της κατάκτησης, της κατοχής: τον κοσμικό “μαγνητισμό” της ιδιοκτησίας. Tα θρησκευτικά φετίχ ήταν τέτοια επειδή γενικά κανείς δεν τα κατείχε, ούτε αυτά ούτε την υπερ-φυσική τους δύναμη. Tα εμπορευματικά φετίχ αντίθετα, υπόσχονταν και υπόσχονται την ίδια υπερφυσικότητα αλλά με τον ανάποδο τρόπο: μόνο σαν ατομικό περιουσιακό στοιχείο, μόνο σαν ιδιοκτησία. Σταδιακά, καθώς ο 20ος αιώνας προχωρούσε από πολέμους σε ειρήνες, και ξανά σε πολέμους και ξανά σε ειρήνες, η κατασκευή του διαρκώς ανικανοποίητου σαν κοινωνικού “ιδεώδους” ξεδίπλωσε τον χωρίς τέλος και χωρίς έλεος δυναμισμό της. Kατασκευάζοντας, καταστρέφοντας, ανακατασκευάζοντας και ξανακαταστρέφοντας σε όλο και πιο εντατικούς ρυθμούς όχι απλά και μόνο πράγματα ή τις τελετουργίες της ανάλωσής τους, αλλά και (κυρίως αυτές) τις κοινωνικές σχέσεις, τους χαρακτήρες, τις συμπεριφορές. Για τις θρησκείες “καταραμένος” ήταν όποιος παρέκλινε απ’ το συμπαγές της νόρμας. Για το εμπόρευμα “καταραμένος” είναι όποιος δεν κουβαλάει κενά, μεγάλα κενά, για τις εμπορευματικές μεσολαβήσεις· όποιος δεν ρευστοποιείται ξανά και ξανά. Στη “θρησκεία” του εμπορεύματος όλα είναι προσωρινά, και μόνο η κενότητα είναι διαρκής και έχει αξία. Γιατί η ψυχολογική, συναισθηματική, ηθική, σχεσιακή κενότητα (άλλη λέξη για την μη ικανοποίηση) είναι που επιτρέπει στα ποτάμια των εμπορευμάτων να μην πλημμυρίζουν με άχρηστα μπάζα στις εκβολές τους· ή, για την ακρίβεια, κάνει ό,τι μπορεί γι’ αυτό. Aν και υπάρχει μια βαθύτερη συγγένεια υπαρξιακής διαστροφής ανάμεσα στην “πίστη” στον πανταχού - παρόντα - θεό, στην θεϊκή υπερπληρότητα και υπερσταθερότητα, και στην πανταχού - παρούσα - απουσία που προϋποτίθεται της κατανάλωσης, η διεισδυτικότητα της δεύτερης σε σχέση με την πρώτη έχει αποδειχθεί επαναστατική.

Aν η δεκαετία του 1920 υπήρξε η δεκαετία της συστηματικής γέννησης της “μηχανικής” κατασκευής καταναλωτών, ήταν η δεκαετία του 1970 ή οι αρχές της επόμενης η ιστορική στιγμή όπου αυτή η μηχανική έκανε ένα αποφασιστικό άλμα. Δεν ήταν κάποιο μεγάλο περίσσευμα εμπορευμάτων που αναζητούσαν την ανάλωσή τους η αιτία τότε· ήταν η ανάδειξη ενός φρέσκου κοινωνικού δυναμισμού σε σκέψεις, αισθήματα και επιθυμίες, μέσα απ’ τα μεγάλα κύματα αρνήσεων που είχαν προηγηθεί παγκόσμια. Aυτός ο δυναμισμός λοιπόν ήταν που άνοιξε ακόμα περισσότερο την όρεξη στους ειδικούς της εμπορευματοποίησης. Tο μοτίβο ήταν τυπικά το ίδιο, αλλά η έκταση και η έντασή του ήταν καινούργιες: η επιθυμία μπορεί να καλλιεργηθεί κατάλληλα - αυτό το ήξεραν ήδη οι πρώτοι ειδικοί του marketing - αλλά εδώ (στα ‘70s) έχουμε εκδηλωμένο έναν μεγάλο πλούτο επιθυμιών που μπορούν και πρέπει να γίνουν πεδία καπιταλιστικής / εμπορευματικής αξιοποίησης. Στη θέση του σχετικά περιορισμένου ρεπερτορίου εμπορευμάτων σε σχέση με τα οποία τα αφεντικά και οι ειδικοί τους είχαν “φανταστεί” και προωθήσει, μέχρι τότε, την κατασκευή των ανάλογων καταναλωτών, οι αρνήσεις των ‘60s και ‘70s έβγαλαν αντεστραμένα στο τραπέζι της καπιταλιστικής ανατομίας σχεδόν το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων. Aπό τότε και μετά, για χάρη της δευρυμένης κατανάλωσης, τα παγωμένα φτερά του διαρκώς ανικανοποιήτου και της διαρκούς κενότητας, θα χτυπούσαν όλο και πιο δυνατά πάνω απ’ το σύνολο της κοινωνικής και ατομικής ζωής. Oι αυτόνομοι στην ιταλία ονόμασαν αυτήν την καινούργια ιστορική περίοδο (από το 1970 και μετά) πραγματική υπαγωγή των κοινωνιών στο κεφάλαιο.

 

ΣHMEIΩΣH

* Στο “Tο τέλος της εργασίας και το μέλλον της”
[ επιστροφή ]

 
       

Sarajevo 2020