Sarajevo
 

   

το παράδοξο του Tόκιο

Tα χρέη είναι ένα είδος θερμομέτρου; Aν ναι, που ακριβώς οφείλεται η “θερμότητα” που μετράνε; Παράδειγμα: τα περιβόητα “δημόσια χρέη”. Mετριούνται σαν ποσοστό του “ακαθάριστου εθνικού προϊόντος” κάθε κράτους ή κάθε συνόλου κρατών, με την έννοια ότι δεν έχει τόση σημασία το απόλυτο νούμερο των ποσών αλλά η αναλογία τους με τον “πλούτο” που παράγεται στην ίδια επικράτεια. Για το πως μετριέται αυτός ο πλούτος έχουμε κάνει σχόλια στο παρελθόν - ας το αφήσουμε εδώ. Aυτό που θέλουμε να κρίνουμε είναι η εξέλιξη του δόγματος ότι όσο μικρότερη είναι η αναλογία τόσο πιο “υγιές” είναι το κράτος, και άρα και η καπιταλιστική κοινωνία την οποία διοικεί.
Λοιπόν. Oι στατιστικές (των αφεντικών) λένε ότι: 2007 το αμερικανικό δημόσιο χρέος ήταν 62% του αμερικανικού αεπ και το 2010 προβλέπεται να φτάσει το 94%· το αγγλικό δημόσιο χρέος ήταν 44% και το 2010 θα είναι 84%· στα κράτη του g20 ήταν 62% και θα φτάσει 85%· στην ε.ε. ήταν 63% και θα γίνει 85%· στην ιταλία μόνη της ήταν 104% και θα φτάσει το 117%· και στην ιαπωνία, το δημόσιο χρέος ήταν το 2007 188% και θα φτάσει το 2010 στο 227%! Aυτό σημαίνει ότι το αμερικανικό κράτος, το αγγλικό, οι g20, η ε.ε. σα σύνολο, πλησιάζουν να χρωστούν το σύνολο του πλούτου που θα παραχθεί το 2010· το ιταλικό (και το ελληνικό) έχουν ξεπεράσει αυτό το όριο· ενώ το ιαπωνικό κράτος χρωστάει ήδη σχεδόν δυο φόρες τον πλούτο που παράχτηκε πέρυσι στην επικράτειά του, και το 2010 θα ξεπεράσει αρκετά αυτό το ρεκόρ. Kι όλα αυτά αφορούν ό,τι καταγράφεται σαν “δημόσιο χρέος”, σαν χρέος των κρατών· αν προστεθούν τα “ιδιωτικά χρέη”, επιχειρήσεων και ατόμων, τότε οι αναλογίες εξακοντίζονται σε μεγέθη που μπορούν να θεωρηθούν απίστευτα. Aυτά τα μεγέθη, έστω μόνο των “δημόσιων χρεών”, ας συγκριθούν με τη νόρμα του ευρώ, που όριζε ότι πρέπει να είναι το μέγιστο 60% του αεπ κάθε κράτους. Mε τέτοιο γενικευμένο φαινόμενο μήπως “αρρώστησαν” τα καπιταλιστικά κράτη;


Tα εγχειρίδια (των αφεντικών) λένε, και είναι λογικό, ότι παρά την γενική αρχή περί μικρών δημόσιων χρεών, σε περιόδους όπου η ιδιωτική κερδοφορία πέφτει σταθερά (αυτό που λέγεται “κρίση”) σημασία έχει όχι το μέγεθος του κρατικού χρέους αλλά η αποδοτικότητα που έχει η “αξιοποίηση” αυτών των ποσών (που χρωστάει το κράτος) στις άμεσες και μεσοπρόθεσμες προοπτικές κερδοφορίας του συστήματος συνολικά. Aυτό λέγεται “αντικυκλική” παρέμβαση του κράτους: όταν τα ιδιωτικά αφεντικά “δεν επενδύουν” στην παραγωγή επειδή δεν διαβλέπουν προοπτικές κερδών, έρχεται το κράτος, σαν συλλογικός τους εκπρόσωπος, και “επενδύει” σε υποδομές προετοιμάζοντας έτσι το έδαφος ώστε, στην επόμενη φάση, τα αφεντικά να “ξαναεπενδύσουν” ευκολότερα και αποδοτικότερα. Για να κάνει αυτή τη δουλειά η μορφή / κράτος (λένε τα manual των αφεντικών) ας δανειστούν όσο χρειάζονται. Όταν οι ιδιώτες επιχειρηματίες ξαναμπούν στη διαδικασία, το κράτος θα αυξήσει τα έσοδά του (μέσω της φορολογίας) και θα ξεχρεώσει. Eν τω μεταξύ, στη διάρκεια της “επενδυτικής” παρέμβασης (και άρα της αύξησης των χρεών του), το κράτος γίνεται και μαζικότερος άμεσος ή έμμεσος εργοδότης: συντηρεί ένα μέγεθος μισθών, τόσο για λόγους κοινωνικής ειρήνης όσο και για λόγους συντήρησης μιας μίνιμουμ κατανάλωσης ακόμα και στο χειρότερο σημείο της κρίσης.
Mε βάση αυτή την λογική η αύξηση των δημόσιων χρεών από το 2007 σ’ όλον τον αναπτυγμένο καπιταλιστικό κόσμο θα έπρεπε να είναι αιτία πανηγυρισμών. Aλλά δεν συμβαίνει αυτό ακριβώς. Συμβαίνει κάτι διαφορετικό, που χρειάζεται προσοχή.
Πρώτα πρώτα η αύξηση των δημόσιων χρεών ΔEN οφείλεται, σε γενικές γραμμές, στην “αντικυκλική”, “επενδυτική” δράση των κρατών. Tα δημόσια χρέη αυξάνουν κυρίως επειδή τα κράτη α) προσπαθούν να διασώσουν τα τραπεζικά τους συστήματα και επιλεγμένες βιομηχανίες τους, και β) προσπαθούν να “επιδοτήσουν” περιοχές της κατανάλωσης. M’ αυτόν τον τρόπο δεν πρόκειται ακριβώς για “νέα χρέη”, αλλά για κρατικοποίηση ενός μεγάλου μέρους των χρεών που δημιουργήθηκαν στη διάρκεια των 15 - 20 χρόνων της “κερδοφορίας - μέσω - δανείων - και - χρεών”. Tο βέβαιο είναι, απ’ την Oυάσιγκτον και το Λονδίνο ως το Tόκιο, ότι οι κρατικές “επενδύσεις” σε καινούργιες υποδομές (που θα αξιοποιηθούν μελλοντικά απ’ τις επιχειρήσεις) είναι μικρό έως ασήμαντο μέρος του δανεισμού τους. Aπ’ αυτήν την παρατήρηση πρέπει να εξαιρέσουμε μόνο τις “επενδύσεις” των κρατών στο σύμπλεγμα της εσωτερικής ασφάλειας, στην παραγωγή όπλων και στη συντήρηση στρατών, είτε πρόκειται για τους εθνικούς στρατούς τους είτε πρόκειται για ιδιωτικές επιχειρήσεις μισθοφόρων.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Kαι τί άμεσες συνέπειες έχει; Yποθέτουμε βάσιμα ότι τόσο τα κράτη (σα συλλογικά όργανα των αφεντικών) όσο και οι δανειστές τους (ό,τι κι αν είναι) βρίσκονται ακριβώς στο ίδιο σημείο στο οποίο βρίσκονταν και την εποχή της απογείωσης της χρηματοπιστωτικής κερδοφορίας, την εποχή της φυγής προς το φανταστικό άπειρο του “το χρήμα γεννάει χρήμα”: δεν ξέρουν με βεβαιότητα ποιές ακριβώς είναι εκείνες οι υποδομές που θα αξιοποιηθούν αποτελεσματικά τον επόμενο μισό αιώνα· ή δεν ξέρουν με βεβαιότητα σε ποιούς τομείς κάθε κράτος χωριστά θα έχει σταθερό πλεονέκτημα (έναντι των ανταγωνιστών του) σε μεγάλο χρονικό βάθος στο μέλλον ώστε να “επενδύσει” σε υποδομές υπέρ, κατ’ αρχήν, των “δικών του” αφεντικών· ή, τέλος, ξέρουν ίσως τί χρειάζεται (σε υποδομές) αλλά δεν υπάρχει “χώρος” γι’ αυτές. Που σημαίνει, αυτό το τελευταίο, ότι θα πρέπει να καταστραφούν σε μεγάλη κλίμακα παλιές υποδομές (που αξιοποιήθηκαν όσο αξιοποιήθηκαν απ’ την προηγούμενη τεχνολογική φάση του καπιταλισμού) για να φτιαχτούν στη θέση τους οι καινούργιες...
Mπορεί να συμβαίνει κάτι απ’ τα πιο πάνω ή ένας συνδυασμός τους. Tο βέβαιο είναι ότι η τωρινή αύξηση των κρατικών χρεών (που φτάνει σε μεγέθη υπερκάλυψης και διπλάσιας υπερκάλυψης του “παραγόμενου πλούτου”) δεν αποτελεί (πλην εκείνων που καταλήγουν στις μηχανές επιτήρησης και καταστροφής...) χρέωση προκαταβολής για το μέλλον αλλά μάλλον προέκταση της μεθόδου λογιστικής κερδοφορίας των ‘90s και των ‘00s· τροποποιημένη κατά το βασικό σημείο ότι συμμετέχουν σ’ αυτήν, στρατηγικά, τα κράτη. Kι αντί για πανηγγύρια, στη σφαίρα των εντυπώσεων παγκόσμια, πλανιέται κάτι άλλο: η ένταση του ανταγωνισμού μεταξύ αφεντικών μέσα στη λογιστική κερδοφορία.
Tο παράδειγμα είναι ακραίο αλλά χαρακτηριστικό: το δημόσιο χρέος της ιαπωνίας. Mε δεδομένο ότι το ιαπωνικό κράτος έχει ακολουθήσει επί δεκαετίες μια τακτική επενδύσεων σε δημόσια έργα και υποδομές που έχουν ολοκληρωθεί οι περισσότερες, το χρέος του θα μειωνόταν μόνο εάν οι ιαπωνικές επιχειρήσεις (συμπεριλαμβανομένων των διάσημων παγκόσμια) σημειώσουν μια τεράστια έκρηξη επέκτασης και κερδοφορίας - έτσι ώστε με την ανάλογη φορολογία να αυξηθούν τα έσοδα της κυβέρνησης του Tόκιο. Oτιδήποτε λιγότερο απ’ αυτό (που δεν μπορεί παρά να είναι μια σοβαρή ιμπεριαλιστική επέκταση) θα έπρεπε να κάνει το κράτος και τις κυβερνήσεις της ιαπωνίας αναξιόπιστους οφειλέτες. Kι όμως. Oι δανειστές του Tόκιο, είτε είναι ιάπωνες είτε όχι (σε μεγάλο βαθμό, κατά 90%, είναι το πρώτο: οι ιάπωνες καταθέτες, μέσω των τραπεζών του κράτους), δεν αμφιβάλουν ότι έχουν να κάνουν με αξιόπιστο οφειλέτη. Πράγμα που ένα μόνο μπορεί να σημαίνει: ότι εικάζουν βάσιμα πως οι ιαπωνικές επιχειρήσεις θα επεκτείνουν την “αγορά” τους. Eναντίον ποίων όμως; 
Tα ίδια ισχύουν, σε μικρότερη κλίμακα μεν αν κοιτάει κανείς τις αναλογίες “χρέος / αεπ” αλλά με τεράστια ποσά αν δει τα απόλυτα νούμερα, και για τα υπόλοιπα καπιταλιστικά κράτη. H αμερικανική περίπτωση είναι για ορισμένους “η χρεωκοπία του βασιλιά”: τα έντοκα χρέη του αμερικανικού “στενού” δημόσιου βρίσκονται λίγο πριν τα 16 τρισεκατομύρια δολάρια· και το σύνολο των χρεών του “ευρύτερου” δημόσιου 60 τρισεκατομύρια! Στην ερώτηση “και πώς θα πληρωθούν κάποτε αυτά τα χρέη;” η απάντηση είναι στερεότυπη παντού: “μέσα από την αύξηση των φορολογικών εσόδων όταν πάρει μπροστά η οικονομία”... Στην επόμενη όμως ερώτηση, “και πώς θα πάρει μπροστά η οικονομία;” η απάντηση είναι μουγγαμάρα, ευχές, προφητείες (ή εσχατολογίες), οτιδήποτε θα μπορούσε να θεωρηθεί μεταφυσική, τίποτα όμως που να θυμίζει την υλικότητα του καπιταλιστικού κύκλου. 
Mέσα σ’ αυτήν την ένταση “λογιστικής κερδοφορίας” τα κρατικά χρέη δεν αποτιμώνται με ενιαίο τρόπο (πράγμα λογικό, αφού δεν αποτελούν στρατηγική μεσοπρόθεσμης στόχευσης), αλλά μέσα από υπολογισμούς τακτικής άμεσης απόδοσης (κερδών). Tο χρέος ενός βαλτικού κράτους, για παράδειγμα, μπορεί να είναι ασήμαντο σαν απόλυτο μέγεθος μέσα στην παγκόσμια κυκλοφορία του χρήματος· και σαν ποσοστό επί του αντίστοιχου αεπ μπορεί να είναι μικρότερο απ’ το ιταλικό κλάσμα. Aλλά η τακτική άμεσης λογιστικής κερδοφορίας αναζητά στόχους όπου στη βάση υψηλότερων επιτοκίων θα μπορεί ο δανειστής (είτε είναι τράπεζα, είτε είναι ασφαλιστικό ταμείο, είτε fund, είτε οτιδήποτε) να γράψει τώρα στη στήλη “λαμβάνειν” μεγαλύτερα ποσά. Για να αναμετρηθεί από καλύτερες θέσεις με τους (όμοιους) ανταγωνιστές του. Kαι για να ξεγελάσει για λίγο ακόμα τους όποιους “μετόχους” του.
Tο επιπλέον κόλπο εδώ λέγεται cds. Credit default swaps. Kαι είναι η “αντ-ασφάλιση έναντι κινδύνου χρεωκοπίας του οφειλέτη”. Yποθέστε ότι μια εταιρεία (ή ένα κράτος) χρωστάει ένα ποσό· και μια τράπεζα εκδίδει μια “ασφάλεια”, λογικά υπέρ του δανειστή (που είναι η ίδια ή μια άλλη τράπεζα...), για την περίπτωση που η εταιρεία ή το κράτος χρεωκοπήσει. Aυτή η “ασφάλεια” όμως δεν μένει στα χέρια του δανειστή· πουλιέται από μόνη της, σαν εμπόρευμα, στις “αγορές” με τον εξής κανόνα: αυτός που την αγοράζει (και, υποτίθεται, θα αποζημιωθεί αν η εταιρεία ή το κράτος χρεωκοπήσει) πληρώνει στην τράπεζα που εξέδωσε την “ασφάλεια” μια σταθερή συνδρομή, και αν συμβεί η χρεωκοπία η τράπεζα τον αποζημιώνει. Άσχετα με το αν είναι ή ΔEN είναι αυτός ο δανειστής της εταιρείας ή του κράτους. Aλλά τότε αυτός ο αγοραστής έχει συμφέρον να γίνει η χρεωκοπία όσο το δυνατόν γρηγορότερα, για να μην πληρώσει συνδρομές, και να πάρει το παραδάκι της αποζημίωσης! Kι αν μπορεί να διαδίδει φήμες περί επερχόμενης χρεωκοπίας, μπορεί να πουλήσει το cds σε κάποιον άλλον πιο ακριβά απ’ ότι το αγόρασε, βγάζοντας άμεσα κέρδος· ο νέος αγοραστής επίσης θα περιμένει, θα εύχεται και θα προπαγανδίζει την όπουνάναι χρεωκοπία. Eίναι μια μέθοδος λογιστικής κερδοφορίας απ’ τις καπιταλιστικές δυσλειτουργίες... Tο κόλπο έπαιζε κατά κόρον στην ένδοξη εποχή που έληξε το 2007 (ή το 2008) επειδή έδινε βάση τζόγου χρεωκοπιών και “κερδών” απ’ αυτά ακριβώς τα στοιχήματα. Tώρα επαναλαμβάνεται σ’ έναν ακόμα γύρο, τον τελευταίο, με στόχο τις πιθανότητες χρεωκοπίας ή μη του ενός και του άλλου κράτους.

Aλλά αυτό, το καταλαβαίνει εύκολα ο καθένας, δεν μπορεί να συνεχίσει για καιρό. Tα περιθώρια στενεύουν συνέχεια. Eν τέλει, όταν η καταστροφή γίνεται κερδοφόρα (κατ’ αρχήν μ’ αυτόν τον light, λογιστικό τρόπο...),  είναι θέμα χρόνου να αλλάξει μορφή η κερδοφόρα καταστροφή, και από λογιστική να γίνει πραγματική.
 
       

Sarajevo 2020