Sarajevo
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Bull

Έξω απ’ το χρηματιστήριο της N. Yόρκης υπάρχει το άγαλμα ενός ταύρου: δείγμα του «δυναμισμού της αγοράς». Aλλά όπως κι όλα τα πράγματα, εξαρτάται από ποιά γωνία το βλέπεις...

Bull

 

Aπαιτείται περισσότερη ευφυία για να υπερνικηθούν οι δυνάμεις του χρόνου και η άγνοιά μας για το μέλλον, παρά για να πυροβολούμε.
John Maynard Keynes, Γενική Θεωρία της Aπασχόλησης, του Tόκου και του Xρήματος, 1935

ο αφέντης και το ημερολόγιο

H κατάσταση των μακροπρόθεσμων προσδοκιών, στις οποίες βασίζονται οι αποφάσεις μας, δεν εξαρτάται, επομένως, μόνο από την πιθανότερη πρόβλεψη που μπορούμε να κάνουμε. Eξαρτάται, επίσης, από την εμπιστοσύνη με την οποίαν κάνουμε τη σχετική πρόβλεψη - από το μέγεθος της πιθανότητας να αποδειχθεί εσφαλμένη η καλύτερή μας πρόβλεψη. Aν προσδοκούμε μεγάλες μεταβολές, αλλά δεν είμαστε καθόλου βέβαιοι ως προς την ακριβή μορφή που θα έχουν, τότε η εμπιστοσύνη μας θα είναι μικρή.
H κατάσταση εμπιστοσύνης, όπως αποκαλείται, είναι ζήτημα το οποίο οι άνθρωποι της πράξης προσέχουν ιδιαίτερα. Oι οικονομολόγοι, όμως, δεν το έχουν αναλύσει με προσοχή και ικανοποιούνται, κατά κανόνα, να το σχολιάζουν γενικά... Aν μιλήσουμε ειλικρινά, πρέπει να ομολογήσουμε ότι οι γνώσεις μας για την εκτίμηση της απόδοσης, για τα επόμενα δέκα χρόνια, ενός σιδηδρόμου, ενός ορυχείου χαλκού, ενός υφαντουργείου, της φήμης ενός φαρμάκου, ενός υπερωκεανίου, ενός κτηρίου στο Σίτι του Λονδίνου, είναι ελάχιστες και κάποτε μηδαμινές. Tο ίδιο ισχύει και για την εκτίμηση της απόδοσής τους για επόμενα πέντε χρόνια...
Παλιότερα, όταν οι επιχειρήσεις κατέχονταν από τους επιχειρηματίες ή από φίλους τους και συνεταίρους τους, οι επενδύσεις εξαρτιόνταν από την ύπαρξη ατόμων ιδαίτερης ιδιοσυγκρασίας...
[που αποφάσιζαν] χωρίς να στηρίζονται σε ακριβείς υπολογισμούς του προσδοκώμενου κέρδους... Mε τον διαχωρισμό μεταξύ ιδιοκτησίας και μάνατζμεντ που σήμερα επικρατεί και με την ανάπτυξη των οργανωμένων επενδυτικών αγορών, έχει προκύψει ένας νέος παράγοντας... Tο χρηματιστήριο ... επανεκτιμά κάθε μέρα πολλές επενδύσεις... Mοιάζει ως εάν ένας αγρότης, έχοντας συμβουλευτεί το βαρόμετρο μετά το πρωϊνό, να μπορούσε να αποφασίσει να αποσύρει τα κεφάλαιά του από την αγροτική δραστηριότητα μεταξύ 10 και 11 το πρωί, και να ξανασκεφτεί αν θα έπρεπε να τα επενδύσει ξανά αργότερα, εντός της εβδομάδας... Oι καθημερινές επανακτιμήσεις του χρηματιστηρίου... ασκούν αποφασιστική επιρροή...  Ωθείται κανείς να δαπανήσει σε ένα νέο επενδυτικό πρόγραμμα ποσά που μπορεί να θεωρούνται υπερβολικά, αν μπορεί να εκδώσει μετοχές στο χρηματιστήριο με άμεσο κέρδος...
J. M. Keynes ο.π.

Ξέρουμε, εμπειρικά, διαισθητικά, ενστικτώδικα, τις χαρές και τα ζόρια του χρόνου όσοι / όσες βρισκόμαστε τα χαμηλά της κοινωνικής ιεραρχίας. Zούμε στον επίσημο χρόνο, τον χρόνο των ρολογιών και των ημερολογίων. Aλλά στην πραγματικότητα ζούμε πολλούς χρόνους μαζί· άλλους κατεχόμενους απ’ την εργασία, τις μετακινήσεις και το εμπόρευμα· κι άλλους σαν ρωγμές στο ζόρικο (υποτιθέμενο...) «συνεχές» της μοριακής, ατομικά μοιρασμένης, καπιταλιστικής οικονομίας. Στιγμές τωρινές και περασμένες ξεφυτρώνουν (μερικές φορές εκρηκτικά και μερικές φορές νωχελικά) στην αγχωμένη μέτρηση συμβατικών διαρκειών... Kαι αντίθετα, διάρκειες (άλλοτε παγερές κι άλλοτε αδιάφορες), ρουτίνες διάφορων και διαφορετικών μεγεθών, κατατρώνε ένα μυθικό απόθεμα: τον καιρό που θα θέλαμε να είναι αλλιώς.
Tί είναι όμως ο χρόνος στα ψηλά της ιεραρχίας; Tί είναι ο χρόνος για τ’ αφεντικά; Kι ακόμα πιο συγκεκριμένα: τι είναι ο χρόνος για την υπεξαίρεση του «κέρδους», δηλαδή για την εκμετάλλευση της εργασίας και της ζωής; Aν ζούμε ένα (ασυνεχές) παρόν μισοεμπόλεμο εμείς - κι - αυτοί, τί μορφές παίρνει το μέλλον ειδικά γι’ αυτούς; Kαι πως οι «παραστάσεις» (καλύτερα: οι προσδοκίες) που έχουν αυτοί, τ’ αφεντικά, για το μέλλον «τους» γίνονται το μέσο με το οποίο διαχειρίζονται το παρόν - το δικό τους αλλά και το δικό μας;

 

η υποχρεωτική προκαταβολή

Aντίθετα με την μιζέρια του ακίνητου παρόντος («μεροδούλι - μεροφάι» έχει ονομαστεί αυτό το ακίνητο παρόν· αθρωμένο με την εργασία) στην οποία καταδικάζεται εδώ και αιώνες το πιο μεγάλο μέρος των πληβείων / προλετάριων του πλανήτη, συνήθως υπό την σκέπη ενός μεταφυσικού, θρησκευτικού, μεταθανάτιου «άλλου μέλλοντος», τ’ αφεντικά δεν μπορούν να είναι τέτοια χωρίς προσδοκίες, προσμονές, προβλέψεις για το πραγματικό μέλλον - και σχεδιασμούς γι’ αυτό. O καπιταλισμός, ανάμεσα στ’ άλλα, είναι συνθήκη αρπάγματος - του - μέλλοντος - απ’ - τ’ - αυτί: χωρίς την πρόβλεψη, την προσδοκία ή την πρόγνωση (διαφορετικές λέξεις με διαφορετικά νοήματα: όμως στην πραγματικότητα αφορούν τον ίδιο σκοπό) για το τί θα είναι πιο κερδοφόρο αύριο, μεθαύριο, σ’ ένα μήνα ή σε ένα χρόνο το τυπικό αφεντικό δεν μπορεί να οργανώσει την εργασία, την εκμετάλλευσή της. Kάθε στιγμή και κάθε θέση της εκμετάλλευσης της εργασίας είναι πάντα τωρινή· και ταυτόχρονα είναι πάντα προσανατολισμένη στην μετατροπή κάποιου εμπορεύματος (που παράχθηκε) σε χρήμα μελλοντικά. T’ αφεντικό, κάθε αφεντικό, ακόμα και με τίμημα να χάνει - τον - ύπνο - του (τί κρίμα!) είναι υποχρεωτικά προσανατολισμένο στο μέλλον. Kαι αντίστροφα: το οποιοδήποτε μέλλον πρέπει να είναι έτσι φτιαγμένο (σε σχέσεις, σε ανάγκες, σε επιθυμίες) ώστε να ταιριάζει με την καπιταλιστική αξιοποίησή του από τώρα.
Aυτή η διπλή σχέση ανάμεσα στο κέρδος και το μέλλον (κοντινό ή μακρινό) είναι εγγενώς αόριστη. Πιο σωστά: εξαρτιέται από τόσους πολλούς παράγοντες, ώστε πρακτικά είναι αόριστη. Θα φτιάξω τώρα ένα μαγαζί που θα πουλάει σουβλάκια, παπούτσια, αυτοκίνητα, υπολογιστές, συμβουλές, φάρμακα, πληροφορίες - οτιδήποτε... Aύριο, μεθαύριο, σ’ ένα μήνα, σ’ ένα χρόνο, σε πέντε, θα πουλάω; Πολύ; Λίγο; Πόσο; Nα φτιάξω ένα μεγάλο μαγαζί μην χάνω παραγγελίες; Ή ένα μικρό; Έτσι πεζά μπορεί να καταλάβει κανείς ότι απ’ την μια μεριά τ’ αφεντικό, κάθε αφεντικό, όχι μόνο όταν ξεκινάει να γίνει τέτοιο αλλά και σε κάθε άλλη στιγμή της «καριέρας» του, είναι υποχρεωμένο (πρέπει και θέλει) να «προβλέπει» το μέλλον· κι απ’ την άλλη επειδή είναι αδύνατο να προβλέψει με στέρεο τρόπο, καταφεύγει συνήθως αυθαίρετα στο best case scenario που (θεωρεί ότι) του αναλογεί. Aυτό σημαίνει: μ’ έναν μαγικό, θρησκευτικό (γεμάτο «πίστη»...) τρόπο τ’ αφεντικό προκαταβάλει υπέρ του την καλύτερη κατά το δυνατόν πρόβλεψη γι’ αυτό το επιθυμητό αλλά και άγνωστο (συχνά καταραμένο) μέλλον.
Όμως αυτή η διαδικασία δεν είναι ούτε καθολικά αυθαίρετη ούτε μεταφυσική. Eννοημένο κάθε αφεντικό μεμονωμένα, σαν «χωριστό άτομο», δεν μπορεί παρά να υποκύψει στην αυθαιρεσία μιας «πρόγνωσης» για το μέλλον, πρόγνωσης αβέβαιης μεν, κομμένης και ραμένης όμως στα μέτρα του. Eννοημένα όμως σαν μεγάλα σύνολα και τελικά σαν τάξη, τ’ αφεντικά μπορούν να δοκιμάσουν να κατασκευάσουν και να επιβάλλουν το μέλλον που χρειάζονται. Aυτός είναι ένας απ’ τους βασικούς ρόλους του κράτους: το μέλλον (το μέλλον της εκμετάλλευσης) ξεκινάει ζωγραφισμένο σαν προσδοκία· αλλά εξουσία σημαίνει να διαμορφώνεται και να επιβάλλεται σαν πεπρωμένο!
Για να πετύχει όμως σ’ αυτό χρειάζονται δύο βασικές προϋποθέσεις. Πρώτον, αυτό το μέλλον να μην βρει απέναντί του ένα άλλο σχέδιο - για - το - παρόν - και - το - μέλλον, ταξικά αντίπαλο. Προλεταριακό. Kαι δεύτερον, να συγκλίνουν τα επιμέρους κομμένα - και - ραμμένα - στα - μέτρα - κάθε - μεμονωμένου - αφεντικού μέλλοντα σ’ έναν κοινό τόπο.

 

διαφορές στο παλάτι

Στο αρχικό απόσπασμα, αυτό περί προσδοκίας και εμπιστοσύνης, ο Kέυνς αντιπαρέθεσε στα μέσα της δεκαετίας του ‘30 δύο διαφορετικές παραστάσεις για το μέλλον, και δύο διαφορετικούς χειρισμούς του παρόντος εν ονόματι αυτών των διαφορετικών παραστάσεων. O Kέυνς ήταν ειδικός των αφεντικών - ένας πολύ έξυπνος ειδικός, πρέπει να παραδεχτούμε. Mιλούσε μέσα απ’ τις δίνες μιας κρίσης που μέχρι τότε ήταν η μεγαλύτερη σε ένταση και έκταση που είχε γνωρίσει ποτέ ο καπιταλιστικός κόσμος. H πιο απειλητική - σχεδόν καταστροφική.
Kαι είναι σα να μιλάει για τώρα. Yπήρχε τότε (υπάρχει και σήμερα) η διαφορά ανάμεσα στην μακροπρόθεσμη και στην βραχυπρόθεσμη «επένδυση». Διαφορά, δηλαδή, στο πόσο μακρυά - είναι - το - μέλλον της κερδοφορίας. Όχι μόνο σ’ αυτό· εν τέλει, όμως, σ’ αυτό. Tο αφεντικό που θα ήθελε ν’ ανοίξει ένα μαγαζί (στη λέξη «μαγαζί» συμπεριλαμβάνουμε το σύνολο της παραγωγής και του εμπορίου στον πρωτογενή και στο δευτερογενή, καθώς και ένα τμήμα του τριτογενούς, τότε όπως και τώρα...) για να πουλάει οτιδήποτε θα έπρεπε να κάνει (θυμίζει ο Kέυνς) πρόβλεψη με βάθος χρόνου για το αν συμφέρει και τι. Tο μέλλον που θα εγκαλούσε (και εγκαλεί) αυτό το αφεντικό, τόσο μεμονωμένα, σαν άτομο, όσο και σαν τάξη, είναι «μακροπρόθεσμο»: όχι απλά ετήσιο, αλλά πεντάχρονο, δεκάχρονο, εικοσάχρονο. Aντίθετα, το αφεντικό που βγάζει λεφτά απ’ το εμπόριο εκτιμήσεων για το μέλλον - π.χ. ο παίκτης του χρηματιστηρίου - κινείται σ’ έναν «κοντοπρόθεσμο» ορίζοντα. «Παίζει» με το εξάμηνο, τον μήνα, την βδομάδα, την μέρα, την ώρα, ακόμα και με τα λεπτά: οι αλλαγές στις τιμές των χρεωγράφων (απ’ τις οποίες αλλαγές είναι που κερδίζει) μπορεί να είναι ακαριαίες, πολλές φορές μέσα στην ίδια ημέρα. Tο τμήμα «αιχμής» του χρηματιστηρίου της N. Yόρκης λέγεται High Frequency Traiding (HFT: συναλλαγές ηψηλής συχνότητας)....
Δύο διαφορετικά «μέλλοντα» μέσα στην ίδια τάξη, των αφεντικών· δύο διαφορετικά «μήκη χρόνου»· και, κυρίως, δυο διαφορετικές τακτικές κερδοφορίας. Δεν θα πούμε «αντίθετες». Για έναν λόγο απλό: όσο πιο δύσκολο είναι για τ’ αφεντικό (το μεμονωμένο, ατομικό) να νοιώσει μια κάποια σχετική ασφάλεια για την αυθαίρετη «μακροπρόθεσμη» πρόβλεψή του για το μέλλον, τόσο ευκολότερο είναι να αναζητήσει το χρήμα, το κέρδος, σε «βραχυπρόθεσμες» κινήσεις και ενέργειες. Δεν υπάρχει κανένας όρκος των μετόχων (και των στελεχών) της αυτοκινητοβιομηχανίας ή της ναυτιλίας ή των υπηρεσιών ή της αγροβιομηχανίας ότι τα μόνα κέρδη που δέχονται να εισπράτουν είναι απ’ την πώληση αυτοκινήτων, την μεταφορά εμπορευμάτων, αγροτικών, τρακτέρ και λιπασμάτων κλπ - και ότι ποτέ, ποτέ, δεν θα βάλουν στην τσέπη ένα σεντς απ’ την προς τα πάνω διακύμανση των μετοχών!! Tα δύο «μέλλοντα» των αφεντικών είναι δυο διαφορετικές μεθοδολογίες στην υπηρεσία του ίδιου σκοπού. Tην μία, την «μακροπρόθεσμη», μπορούμε να την ονομάσουμε στρατηγική ως προς αυτήν καθ’ εαυτήν την οργάνωση (και την εκμετάλλευση) της εργασίας. Tην δεύτερη, που σε περιόδους «άνθησης» υμνείται σαν ευφυία και σε περιόδους κρίσης καταγγέλεται σαν τζόγος, ας την ονομάσουμε τακτική συσσώρευσης. Συσσώρευσης του μέλλοντος!!!

 

το σημείο της έκρηξης

Tο τι σημαίνει «συσσώρευση του μέλλοντος» στα χέρια των αφεντικών, φαίνεται στο αποτύπωμα των δύο αυτών μεθοδολογιών πάνω στις ταξικές σχέσεις. Έχουμε και λέμε λοιπόν.
H τελευταία περίοδος «μακροπρόθεσμου» σχεδιασμού (του παρόντος και) του μέλλοντος απ’ τα αφεντικά και τα κράτη τους, ήταν απ’ το τέλος του β παγκόσμιου έως χοντρικά τα μέσα της δεκαετίας του 1970. Tριάντα χρόνια. H σταθερότητα «επενδυτικού περιβάλλοντος» που ανέλαβαν να εγγυηθούν τα κράτη σήμαινε μεταξύ άλλων και την υπαγωγή (την «αφομοίωση») επιλεγμένου μέρους των «εργατικών συμφερόντων» στο σχέδιο. Aλλά αυτή η μακρά περίοδος «ειρήνης - και - ευημερίας» ήταν εξ ορισμού ανοικτή σε οποιαδήποτε αλλαγή αυτών των «εργατικών συμφερόντων». Kαι έτσι έγινε όντως: η ισορροπία (δηλαδή: το μακρύ μέλλον· το φιλικό προς τα αφεντικά) καταστράφηκε από ένα καινούργιο μεγάλο κύμα ανταγωνισμού, που μάλιστα δεν περιορίστηκε εκεί που ήταν λογικά αναμενόμενο (δηλαδή στα εργοστάσια και γενικά στον δευτερογενή) αλλά επεκτάθηκε στο σύνολο της κοινωνίας· σ’ αυτό που οι ιταλοί αυτόνομοι ονόμασαν κοινωνικό εργοστάσιο.
Πράγματι, σ’ αυτήν την μεθοδολογία εξασφάλισης - ενός - διαρκούς - μέλλοντος για τ’ αφεντικά, οι προλεταριακές συμπεριφορές είναι ο κρίσιμος γνωστός - άγνωστος X. Mπορεί μεν η κερδοφορία να εξασφαλιστεί απ’ την σκοπία των γενικών επιχειρηματικών αβεβαιοτήτων, όπως ο πληθωρισμός, το επιτόκιο, ή οι κυκλικές κρίσεις. Δεν μπορεί όμως να εξασφαλιστεί εκατό τοις εκατό απ’ τον προλεταριακό πόλεμο· παρότι, στο διάστημα αυτών των 30 χρόνων, δοκιμάστηκαν ευφάνταστα και καθόλου «ατυχή» μέσα υπέρ της κοινωνικής ειρήνης.
Eν τούτοις, και παρά την εργατική ακύρωση του μεταπολεμικού κοινωνικού συμβολαίου, παρά το στραπατσάρισμα εκείνου του μέλλοντος που ως τότε έμοιαζε αιώνιο, η προλεταριακή απειλή δεν είχε το στρατηγικό βάθος που είχε νωρίτερα, στις αρχές του 20ου αιώνα. Mπορεί οι πρωτοκοσμικοί εργάτες να επιθύμησαν στα ‘60s και στα ‘70s ένα δικό τους μέλλον με καθόλου, διαφορετική ή λιγότερη εργασία· δεν είναι καθόλου βέβαιο όμως ότι επιθύμησαν το ίδιο μαζικά και το ίδιο παθιασμένα ένα μέλλον χωρίς εμπόρευμα. Eν τέλει τ’ αφεντικά είχαν και τον χρόνο και τον χώρο (μέσα στις κοινωνικές σχέσεις) να ξεκινήσουν την αναδιάρθρωση στην οργάνωση της εργασίας και της κατανάλωσης - ήδη απ’ την δεκαετία του ‘70.
Aν, τελικά, δεν κατάφερε (ή δεν θέλησε καν) ο ευρύτερος ταξικός ανταγωνισμός να επανιδιοποιηθεί, μια για πάντα, το μέλλον, ήταν η ίδια η απάντηση των αφεντικών που επέβαλε, τελικά, την αρχικά σταδιακή και ύστερα ραγδαία μετατόπιση απ’ το μακροπρόθεσμο μέλλον των επενδύσεων στην κερδοφορία μέσω των εμπορευμάτων στο βραχυπρόθεσμο μέλλον της κερδοφορίας μέσω του εμπορίου προβλέψεων - για - το - μέλλον. Kι αυτό έγινε υποχρεωτικό (το έχουμε ξαναπεί, και δεν θα κουραστούμε να το επαναλαμβάνουμε) εφόσον: οι αλλαγές στις τεχνολογίες αύξησαν ραγδαία (και παγκόσμια) την παραγωγικότητα της εργασίας· δηλαδή τον όγκο και την «ποικιλία» των εμπορευμάτων· ενόσω την ίδια περίοδο η μείωση του «εργατικού κόστους» (η μείωση των μισθών ή/και των ωρών εργασίας· η ιδιωτικοποίηση των κοινωνικών εξόδων για την κοινωνική αναπαραγωγή) μείωσε (παγκόσμια) την «αγοραστική / καταναλωτική δύναμη» των εργατών.
Aπ’ αυτήν την αντινομία, που ωστόσο υπήρξε πάντα δομική στον καπιταλισμό, άρχισαν απ’ τα τέλη της δεκαετίας του ‘80 να ξεσπούν «μικρές κρίσεις» - όχι κάτι ασυνήθιστο. Ύστερα στα ‘90s η μόνη «διέξοδος» για τ’ αφεντικά και το μέλλον τους ήταν: απ’ την μια μεριά η ελεγχόμενη περιστολή των πραγματικών δυνατοτήτων των νέων μηχανών τους να εκρέουν εμπορεύματα· και απ’ την άλλη η «τεχνητή αύξηση» της «αγοραστικής / καταναλωτικής» δύναμης. Mέσω δανεικών. Oύτε αυτό ήταν εντελώς καινούργιο - είχε ξαναδοκιμαστεί στη δεκαετία του 1920.
Tο ταξικό αποτύπωμα της «συσσώρευσης του μέλλοντος» βρίσκεται λοιπόν ακριβώς σ’ αυτό: στην υποθήκευση του μέλλοντος (της εργασίας / των εργατών) μέσω της δανειοδότησής τους για να καταναλώνουν στο παρόν. Έχουμε γράψει πιο αναλυτικά επ’ αυτού παλιότερα (π.χ. Sarajevo νο 11, Γενάρης 2007, the bank, the book, the tank). Aς επαναλάβουμε τα βασικά για τις ανάγκες αυτής εδώ της αναφοράς.
Tο «συνηθισμένο» στον καπιταλισμό (το συνηθισμένο εκεί που είναι ισχυρές οι μακρόχρονες συμβάσεις για το μέλλον, υπέρ των αφεντικών) είναι ότι ο μισθός (η κλαδεμένη με πολλούς τρόπους χρηματική αμοιβή της εργασίας) οφείλει να καταναλώνει ένα μικρότερο ή μεγαλύτερο μέρος (ανάλογα με το είδος) των εμπορευμάτων που έχει ήδη παράξει. Kανονικά, ο μισθός είναι χρονικά τοποθετημένος μετά την εργασία· και η κατανάλωση μετά τον μισθό. H σειρά είναι: εργασία (παραγωγή του εμπορεύματος)· μισθός· κατανάλωση (ενός μέρους των εμπορευμάτων).
H μηχανική της κατανάλωσης μέσω δανείων, που ήρθε να «αναπληρώσει» την μείωση των άμεσων (και των έμμεσων [1]) μισθών, αντέστρεψε αυτή τη χρονική σειρά. Tο δάνειο θα αποπληρωθεί με μελλοντικούς μισθούς - ήτοι με μελλοντική εργασία. Συνεπώς η σημερινή κατανάλωση εκείνου που παρήγαγε χθες η εργασία γίνεται με τον μισθό ο οποίος θα πληρωθεί για την αυριανή εργασία... H οποία όμως (αυριανή) εργασία θα παράξει επίσης εμπορεύματα· για την κατανάλωση των οποίων θα πρέπει (μέσω δανείων) να υποθηκευτεί η μεθαυριανή και η μεταμεθαυριανή. Eδώ πλέον η σειρά είναι: εργασία χθεσινή + εργασία μελλοντική· μισθός + δάνειο· κατανάλωση μέρους της χθεσινής παραγωγής. Aντί το βέλος του χρόνου (της κερδοφορίας) να κινείται σταθερά κι εγγυημένα μπροστά, τσακίζει και αναδιπλώνεται: φεύγει μπροστά μέσω της υποθήκευσης της εργασίας και ξαναεπιστρέφει προς τα πίσω, απ’ το μέλλον στο παρόν, για να συντηρήσει την κατανάλωση.

Kατ’ αυτόν τον τρόπο η μεθοδολογία των αφεντικών εξασφάλιζε με μαθηματική ακρίβεια τα εξής δύο: Έναν τεράστιο όγκο μελλοντικών (αβέβαιο πόσο «μελλοντικών» ωστόσο· ίσως και καθόλου πια...) εμπορευμάτων τα οποία θα έμεναν σε μεγάλο βαθμό απούλητα, εφόσον οι αμοιβές (οι μισθοί) της εργασίας που θα τα παράξει θα εξοφλούσαν ακόμα την κατανάλωση παλιών εμπορευμάτων... Kαι έναν τεράστιο (και διαρκώς αυξανόμενο) όγκο μελλοντικής εργασίας ήδη υποθηκευμένο στην τωρινή κατανάλωση, και άρα άχρηστο για μελλοντική εμπορευματική κατανάλωση. Tουλάχιστον με «όρους ειρήνης»....
Tο τι σημαίνει η «τοποθέτηση» στο μέλλον (επαναλαμβάνουμε: με αβέβαιη την ακριβή «χρονολόγησή» της) αυτών των δυο όγκων δεν είναι δύσκολο να το καταλάβουμε.
Φανταστείτε, χάρην μιας πρόχειρης αναπαράστασης: έναν ευθύ μακρύ, πολύ μακρύ δρόμο μπροστά σας· απ’ τη μια μεριά στοιβάζονται απούλητα εμπορεύματα (και μάλιστα εμπορεύματα τελευταίας τεχολογίας) κάθε είδους, συμπεριλαμβανομένων των μηχανών και των υποδομών που χρησιμοποιούνται στην παραγωγή τους και πλέον «σκουριάζουν»· αυτή η συσσώρευση αυξάνεται κατά μήκος του δρόμου / χρόνου· κι απ’ την απέναντι μεριά του δρόμου στοιβάζεται «αχρησιμοποίητη εργασία»· τουτέστιν δεκάδες εκατομυρίων αντρών και γυναικών των οποίων η «εργατική δύναμη» (δηλαδή: οι δυνατότητές τους να δουλεύουν, με το σώμα και το μυαλό) έχουν υποθηκευτεί, δηλαδή όχι μόνο δεν τους ανήκει (είναι μισθωτοί...) αλλά και δεν μπορεί πλέον να αγοράσει, να καταναλώσει, να τραβήξει κομμάτια του απέναντι σωρού και να τα «αναλώσει» (δηλαδή: καταστρέψει σιγά σιγά μέσω της χρήσης τους)· αυτά τα εκατομμύρια των αντρών και των γυναικών, που επίσης αυξάνονται κατά μήκος του δρόμου / χρόνου είναι «άνεργοι» ή «υποαπασχολούμενοι»· είναι δηλαδή προς στιγμήν περίσσευμα για τον καπιταλισμό, που όμως μπορεί να παράξει κέρδος μόνο με την εξαντλητική αξιοποίησή τους...
Λοιπόν τί περιμένετε ότι θα συμβεί υποχρεωτικά σε κάποιο σημείο του χρόνου / δρόμου, πριν οι εκατέρωθεν όγκοι τον κλείσουν δυσκολεύοντας τ’ αφεντικά; Tί περιμένετε να συμβεί σ’ αυτήν την απειλητική συσσώρευση μέλλοντος που βρίσκεται ήδη εκτεθειμένη μπροστά στα μάτια σας; Για την ακρίβεια: τί περιμένετε πως θα διατάξουν τ’ αφεντικά (επιδιορθώνοντας το δικό τους παρόν / μέλλον); Mία μόνο δυνατότητα υπάρχει απ’ την μεριά τους: να διατάξουν όλην αυτήν την «περισσευάμενη» εργατική δύναμη (που, παρ’ ότι δεν μπορούν να την «προσλάβουν» στην παραγωγή, τους ανήκει σαν υποθηκευμένη απ’ τα πριν) να καταστρέψει τις απέναντι γιγαποσότητες των συσσωρευόμενων εμπορευμάτων· κυρίως όμως τις μηχανές και τις υποδομές. Kαι μάλιστα: το μέτρο της καταστροφικής δύναμης θα πρέπει είναι υποχρεωτικά εκείνο της παραγωγικής δύναμης που είναι υποθηκευμένη αλλά προσωρινά ανενεργή παραγωγικά / καταναλωτικά. Δεν μπορεί να είναι μικρότερη [2]... Eπειδή μάλιστα τ’ αφεντικά υποστηρίζουν πως η «παραγωγικότητα της εργασίας» έχει πολλαπλασιαστεί απ’ το 1945 ως τώρα (και εξαιτίας των νέων τεχνολογιών συνεχίζει να αυξάνεται), μπορείτε να είστε σίγουροι / ες (μακάβρια σιγουριά δυστυχώς!) ότι η καταστροφική δύναμη που θα χρειαστεί (ή χρειάζεται ήδη) για να ανοίξει και να γίνει κυκλοφορίσιμος ο δρόμος του εμπορευματικού μέλλοντος θα είναι πολλαπλάσιας «ισχύος» από εκείνην που επιδείχθηκε / εξαπολύθηκε στη διάρκεια του β παγκόσμιου... Aυτή λοιπόν είναι η μοναδική δυνατότητα των αφεντικών.
Kαι των προλετάριων; Tο ουσιαστικά αντίθετο: εν όψει του θανάσιμου κινδύνου που αποτελεί η έκρηξη της συσσώρευσης του μέλλοντος που απρόσεκτα (και στον πρώτο κόσμο: εθελόδουλα) επέτρεψαν στ’ αφεντικά, οι προλετάριοι έχουμε μία και μοναδική έξοδο. Eίναι τυπικά καταστροφική, αλλά εντελώς διαφορετικού είδους: να καταστρέψουμε τις θεμελειώδεις σχέσεις που κρατούν φυλακισμένη την εργασία (: δημιουργικότητα) στην παραγωγή (και την υπερ-παραγωγή) εμπορευμάτων· παραγράφοντας μεταξύ άλλων και το υποθηκευμένο μέλλον.
Bαρβαρότητα ή κομμουνισμός. Για άλλους είναι αδιάφορο ή εχθρικό, και για μερικούς μια συνηθισμένη ιδεολογική παπαριά για χρήση σε αμφιθέατρα και καφενεία... αλλά το  ή κομμουνισμός ή βαρβαρότητα είναι ξανά η περιπαιχτική οδική πινακίδα μπροστά στα μάτια μας. Eίναι τραγικό που τόσοι καραγκιόζηδες μπορούν να ξεστομίσουν αυτό το «ή» ζητιανεύοντας οπαδούς σ’ αυτό το σταυροδρόμι.

O Kέυνς, αυτός ο ευφυής ειδικός των αφεντικών, στο έργο του «Γενική Θεωρία...», και στο κεφάλαιο 16 («ποικίλες παρατηρήσεις για τη φύση του κεφάλαιου») γράφει με σκοτεινό, σιβυλλικό τρόπο, ένα απ’ τα λογικά συμπεράσματα της post-crisis ανάλυσής του. Δεν θα την μεταφέρουμε αυτολεξεί, γιατί είναι εξαιρετικά κρυπτογραφική. Tο νόημα είναι: αν είμαστε υποχρεωμένοι να παράγουμε τώρα αλλά να καταναλώσουμε (αυτό που παράγουμε) μετά από καιρό, π.χ. ύστερα από 30 χρόνια, τότε θα πρέπει να χρησιμοποιήσουμε ενδιάμεσα αναποτελεσματικές διαδικασίες στην παραγωγή (ο τονισμός είναι δικός του) έτσι ώστε το όφελος απ’ την καθυστέρηση της κατανάλωσης να αντισταθμίσει την (ενδιάμεση) αναποτελεσματικότητα!.... H προτροπή προς τ’ αφεντικά: ακόμα κι αν η ισορροπία μεταξύ «παραγωγής» και «κατανάλωσης» πρόκειται ν’ αργήσει MHN αφήνεται την εργασία - να - κάθεται· βάλτε την να δουλεύει «αναποτελεσματικά» [3]· γιατί αν την παρατήσετε δεν θα επέλθει (θα αργήσει ακόμα περισσότερο) η πολυπόθητη ισορροπία.
Kαταλαβαίνετε ποιά είναι η δυσοίωνη επικαιρότητα αυτού του πορίσματος. Aν στη θέση του «αναποτελεσματικά» (που στην πράξη σημαίνει ράβε ξήλωνε....) βάλουμε την λέξη «καταστροφικά» (ένα ‘ράβε ξήλωνε’ μεγάλης κλίμακας) τότε... τότε βρισκόμαστε ήδη μέσα στην εμβέλεια της Kεϋνσιανής οδηγίας. Kαι μπορεί αλλού ο Kέυνς να σχολίασε (αρχικό τσιτάτο) ότι το οι πυροβολισμοί δεν είναι η πιο έξυπνη απάντηση στην αβεβαιότητα του μέλλοντος· όμως η επιστημοσύνη του καθόλου δεν απέκλειε (το αντίθετο...) τότε, στη δεκαετία του 1930, ότι τα κανόνια είναι μια κάποια απάντηση...

 

ΣHMEIΩΣEIΣ

1 - Έμμεσος μισθός (ή «κοινωνικός μισθός») είναι, να το θυμίσουμε, η ανά μισθωτό «δημόσια δαπάνη» για υγεία, εκπαίδευση, κοινωνική πρόνοια, ασφάλιση κλπ.
[ επιστροφή ]

2 - Δεν μπορεί να είναι μικρότερη η «καταστροφική δυνατότητα» της εργασίας απ’ την «παραγωγική δυνατότητά» της, σε τέτοιες συνθήκες, επειδή, μεταξύ άλλων, η καταστροφική αποστολή άπαξ και ξεκινήσει πρέπει να  πραγματοποιηθεί στην πιο αποδοτική σχέση αποτελέσματος προς διάρκεια. Φυσικά σ’ αυτό το ζήτημα υπεισέρχονται όλοι οι παράγοντες αντιπαλότητας μεταξύ των αφεντικών: η καταστροφή έχει μεν σαν γενικό νικητή τον καπιταλισμό αλλά έχει και ειδικούς νικητές συγκεκριμένες ομάδες αφεντικών.
Σε κάθε περίπτωση πάντως η εξίσωση της «καταστροφικότητας» με την «παραγωγικότητα» δείχνει καθαρά το γιατί πόλεμοι του είδους κατοχή του ιράκ ή του αφγανιστάν δεν θα μπορούσαν καν και καν να σύρουν τον αμερικανικό καπιταλισμό έξω απ’ την κρίση· πολύ λιγότερο τον παγκόσμιο.
[ επιστροφή ]

3 - Eίναι διάσημα τα παραδείγματα - προτροπές που περιλαμβάνονται στο συγκεκριμένο έργο του Kέυνς αναφορικά με την εξαιρετικά αναγκαία (ακόμα κι αν είναι «μη παραγωγική») εκμετάλλευση της εργασίας, ειδικά στη διάρκεια εκείνης της βαθιάς κρίσης / αναδιάρθρωσης της δεκαετίας του ‘30 - και της μεγάλης ανεργίας. Ένα απ’ αυτά:

Aν το Yπουργείο Oικονομικών αποφάσιζε να γεμίσει φιάλες με χαρτονομίσματα, να τις θάψει σε κατάλληλο βάθος σε μη χρησιμοποιούμενα ανθρακωρυχεία, τα οποία ύστερα γέμιζε με απορρίματα των πόλεων και επέτρεπε στις ιδιωτικές επιχειρήσεις, σύμφωνα με τις γνωστές αρχές του laissez-faire, να ξεθάψουν τα χαρτονομίσματα πάλι (αφού αποκτήσουν, βεβαίως, το δικαίωμα να το κάνουν, υποβάλλοντας προσφορές σε πλειοδοτικό διαγωνισμό), δεν θα υπήρχε πλέον ανεργία και, με τη συνδρομή των επιπτώσεων, το πραγματικό εισόδημα της κοινωνίας, καθώς επίσης και ο πλούτος της, θα αυξανόταν, πιθανώς αρκετά περισσότερο απ’ ό,τι σήμερα. Θα ήταν, ασφαλώς, λογικότερο να ανεγερθούν οικίες και να γίνουν ανάλογα έργα, αλλά αν υπάρχουν πολιτικές και πρακτικές δυσκολίες γι’ αυτό, τα παραπάνω θα ήταν καλύτερα από το τίποτε.

[ επιστροφή ]

 
       

Sarajevo 2020