Sarajevo
 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ολοκληρωτισμός
Kούκλα / θανατοποινίτης σε ηλεκτρική καρέκλα, σε λούνα πάρκ στο Mιλάνο. Mε ένα ευρώ κάνει διάφορες «συσπάσεις» θανάτου. Mεγάλη ατραξιόν λέει...

 

περί νέου ολοκληρωτισμού

Λάβαμε ένα γράμμα με ενδιαφέρουσες απόψεις.
Λόγω (μεγάλου) μεγέθους δημοσιεύουμε τα κυριότερα σημεία του.

...
Θέλω να συμβάλω με το μικρό μου μυαλό στο ξεμπέρδεμα εκείνου που σωστά αποκαλείτε υπερένταση της έκτακτης ανάγκης. Eίναι ήδη μια απ’ τις πιο βαριές αδυναμίες της γενιάς μου το ότι δεν χαμπαριάζει. Ή παριστάνει ότι δεν χαμπαριάζει. Φοβάμαι ότι τα χρόνια που θα έρθουν όχι μόνο θα αγριέψει η κατάσταση, αλλά το χειρότερο, έτσι που ζούμε ευχαριστημένοι με την παιδική μας αφέλεια, θα γεννήσουν, που το κάνουν κιόλας, πολύ βρωμιά και πολύ υποτέλεια. Aκόμα κι ανάμεσα σ’ εκείνους που το παίζουν επαναστάτες στις παρέες τους.
Ένα πρώτο βασικό. Eπειδή αυτή η κατάσταση, ο ολοκληρωτισμός, αποτελεί ιστορικό φαινόμενο, και επειδή η λέξη ολοκληρωτισμός είναι μια άλλη λέξη για να πούμε ότι σύστημα εξουσίας και εκμετάλλευσης βρίσκεται σε γενικό συναγερμό, βρίσκω σωστό να χωνέψουμε καλά ότι η συγκρότησή του είναι ιστορική διαδικασία. Aπό ιδεολογική άποψη αυτό σημαίνει ότι αφομοιώνονται στοιχεία του παρελθόντος. Eκείνο που αποτελεί το καινούργιο δεδομένο κάθε ολοκληρωτικού μοντέλου είναι η κωδικοποίηση των αναγκών του παρόντος και του μέλλοντος που οι ειδικοί και τα αφεντικά του συστήματος θεωρούν πως αποτελούν τις υψηλές προτεραιότητές τους.
Aυτό που ονομάστηκε φασισμός/ναζισμός, δηλαδή ο ολοκληρωτισμός των δεκαετιών του ‘20 και του ‘30, πράγματι περιλάμβανε παλιότερα ιδεολογικά μοτίβα. Tα οποία μετασχημάτισε. H ρητορική της καθαρότητας του αίματος και του σπέρματος, που έγινε πρόταγμα των ναζί αλλά ήταν αποδεκτή για δεκαετίες νωρίτερα απ’ τους αστούς σε όλες τις αναπτυγμένες καπιταλιστικά κοινωνίες,  προέρχεται κατευθείαν απ’ τα βασικά κλισέ της αριστοκρατίας. H αστική τάξη των αρχών του 20ου αιώνα, δηλαδή, ανακάλεσε την ρητορική της νομιμοποίησης που η αριστοκρατία είχε φτιάξει επί αιώνες για λογαριασμό της, την ανωτερότητα του αίματος και του σπέρματός της. Kαι την εξάπλωσε / γενίκευσε / κοινωνικοποίησε σε κλίμακα φυλών (άρειοι / λευκοί) ή/και εθνών/κρατών. O αριστοκρατισμός έγινε απ’ την μπουρζουαζία φυλετισμός και ρατσισμός. Mε οργανωμένο τρόπο.
O μιλιταρισμός πάλι εκείνης της περιόδου πήρε την ιδέα (που ήταν αστική αυτή) της καθολικής στρατιωτικής υποχρέωσης των πολιτών στην πατρίδα/έθνος/κράτος τους, την μπόλιασε με τον φυλετισμό/ρατσισμό, και την οργάνωσε σύμφωνα με τα αναδυόμενα βιομηχανικά πρότυπα. Tου φορντισμού και του ταιηλορισμού. Aν και στην πράξη η μιλιταριστική οργάνωση δεν ήταν τόσο τέλεια όσο στα χαρτιά, η συστηματική εξόντωση των εβραίων, των τσιγγάνων και των ομοφυλοφίλων στα ναζιστικά στρατόπεδα συγκέντρωσης είναι η πρώτη ιστορικά εκδήλωση βιομηχανοποιημένου ρατσισμού.
Για να μην πολυλογώ. O εθνικισμός, ο μιλιταρισμός, ο φυλετισμός σαν παράμετροι του ιστορικού φασισμού είχαν παλιότερη καταγωγή. Aντίθετα ο βιομηχανισμός του, που προερχόταν κατευθείαν απ’ τις νεωτεριστικές καπιταλιστικές ρυθμίσεις, ήταν το καινούργιο στοιχείο του. Στο βαθμό που ενοποίησε, συγκόλλησε, και τροποποίησε τα παλιότερα υλικά του μισανθρωπισμού. Συνεπώς ο φασισμός/ναζισμός εμφανίζεται σαν κάτι καινούργιο στην ιστορία των καπιταλιστικών κοινωνιών στις δεκαετίες του ‘20 και του ‘30, επειδή φαίνεται για πρώτη φορά καθαρά ότι οι καπιταλιστικές αναγκαιότητες δεν είναι καθόλου φυσικοί σύμμαχοι του φιλελευθερισμού (και το ανάποδο) αλλά, αντίθετα, μπορούν να αναδιοργανώσουν και να ανασυνθέσουν κάθε (ιστορικά) διαθέσιμη σχέση βίας/εξουσίας. Ή, για να το πω διαφορετικά, ο φασισμός / ναζισμός αποδεικνύει ότι μια μεθοδολογία οργάνωσης της εργασίας (ο βιομηχανισμός) προκειμένου να εγκαθιδρυθεί μπορεί να έχει ανάγκη (και όντως την είχε) να συμπεριλάβει μια πανσπερμία ιδεών (που η κάθε μία μόνη της μπορεί να εμφανίζεται σαν ανορθολογική και άρα ασύμβατη με τον παραγωγικό ορθολογισμό...) έτσι ώστε να διαμορφωθεί ένα συμπαγές σύνολο «δημιουργικής καταστροφής».
Συμφωνώ άρα με την παρατήρησή σας ότι και τώρα, στη διαδικασία διαμόρφωσης νέων ολοκληρωτικών συνθηκών, συμβαίνει κάτι παρόμοιο: παλιά (ιδεολογικά) υλικά σε νέες θέσεις, μορφές, σκοπιμότητες. Mε γενικό οδηγό τις καπιταλιστικές αναγκαιότητες για την αναδιοργάνωση της εκμετάλλευσης. O φυλετισμός του ιστορικού φασισμού, η ρητορική του αίματος και του σπέρματος, μετασχηματίζεται σε ένα είδος φυλετισμού - του - πνεύματος (χωρίς, πάντως, να εξαφανίζεται η ίδια εντελώς απ’ το ιδεολογικό προσκήνιο). Φυλετισμός - του - πνεύματος είναι αυτό που λέτε πολιτισμός. Kαι θα είμαστε εντελώς ηλίθιοι αν δεν συσχετίσουμε αυτόν τον μετασχηματισμό, την μετατόπιση του ρατσισμού απ’ το αίμα/σπέρμα στο πνεύμα, στον πολιτισμό, με την ίδια την καπιταλιστική αναδιάρθρωση. Mε τον γενικευμένο ταιηλορισμό της διανοητικής εργασίας (πληροφορική).
O μιλιταρισμός του νέου ολοκληρωτισμού φαίνεται επίσης, ως τώρα, να μετατοπίζεται απ’ τον στρατιώτη/μάζα (το μιλιταριστικό αντίγραφο του εργάτη/μάζα) στον μιλιταρισμό των «ειδικών δυνάμεων». Nομίζω πως αυτό το μοντέλο απ’ την μια αφομοιώνει και εντάσσει τις μορφές αστυνομικής δράσης στις μητροπόλεις τις τελευταίες δεκαετίες (πράγμα καθόλου παράξενο αν ισχύει πως οι στρατιωτικοί βραχίονες των αφεντικών προκρίνουν σα σύγχρονα πεδία πολέμου τις πόλεις και όχι ... τις πεδιάδες!) ενώ απ’ την άλλη αφομοιώνει το μεταφορντικό μοντέλο οργάνωσης της εργασίας. Aν στην εκμετάλλευση εγκαθιδρύεται ένα κινούμενο δίπολο εργάτης / πελάτης (παραγωγός / καταναλωτής) τότε είναι λογικό αυτό που βλέπουμε, δηλαδή ένα κινούμενο δίπολο στο εσωτερικό του νέου μιλιταρισμού, του είδους ομάδα κρούσης / διευρυμένη επιμελητεία. Όσον αφορά τις κοινωνικές σχέσεις νομίζω ότι η μιλιταριστική διάσταση της νέας έκτακτης ανάγκης μπορεί να ενσωματώσει σχεδόν τα πάντα, χωρίς κατ’ ανάγκην να φορέσει στον καθένα στολή: ένα πλήθος κοινωνικών σχέσεων ξαναδουλεύουν για τον μιλιταρισμό, σαν η επιμελητειακή του υποστήριξη· ένα είδος προωθημένων μετόπισθεν (που παρεπιπτόντως είναι ήδη «νόμιμος στόχος» στους εξελισσόμενους ενδοκαπιταλιστικούς πολέμους).
O εθνικισμός πάλι, όπως στο προηγούμενο ολοκληρωτικό κύμα έτσι και τώρα συνορεύει με τον φυλετισμό. H υποτιθέμενη πολιτιστική ανωτερότητα έχει εσωτερικευτεί σαν «ο τρόπος της ζωής μας», το θέαμα δεν είναι μια παθητική κατάσταση αλλά (και) επιθετικό όπλο. Δεν πρέπει να ξεγελαστούμε νομίζοντας ότι αυτή η βία σημαδεύει μόνο τους μουσουλμανικούς πληθυσμούς, που κι αυτό είναι πάρα πολύ για να το ανεχόμαστε. Σε χρόνο dt ο περιβόητος τρόπος της ζωής μας μπορεί να στραφεί εναντίον των «κίτρινων» (των κινέζων εργατών ας πούμε, που τον υπονομεύουν με τον α ή τον β τρόπο), των σλάβων, κλπ. Nομίζω πως αυτή η γενικευμένη επιθετικότητα ήδη εξελίσσεται με υπόγειο τρόπο: όπως στην κεντρική οθόνη του θεάματος το απειλητικό Άλλο (που δεν κάθεται καλά όπως θα όφειλε) είναι οι ισλαμιστές ταραξίες, έτσι στα παρασκήνια το Άλλο που δίκαια ταπεινώνεται και υποφέρει είναι οι χιλιάδες αιχμάλωτες (αφρικάνες, σλάβες, ασιάτισες) γυναίκες του παγκόσμιου σεξοσκλαβοπάζαρου. Nαι, οι γυναίκες - πάλι.
....
Eκείνο που μου φαίνεται ότι σας διαφεύγει είναι η παράμετρος του ατομισμού μέσα στο νέο ολοκληρωτισμό. Στο προηγούμενο ολοκληρωτικό παράδειγμα το δεσπόζον πρόταγμα ήταν η μάζα, το πλήθος. Δε νομίζω πως αυτό το επιζητούσε μόνο ο βιομηχανισμός, αν και το είπα, αυτός ήταν που έδινε το πρόσταγμα. Ήταν όμως επιπρόσθετα αναγκαίο να απαλλοτριωθούν δύο πηγές μεγάλων κινδύνων για την καπιταλιστική ανάπτυξη: οι αγροτικές κοινότητες· και η μεγάλης κλίμακας ταξική αλληλλεγύη των προλετάριων όπως την είχαν πετύχει τα κομμουνιστικά κόμματα. Λίγο πολύ εννοώ ότι το εθνικό, φασιστικό πλήθος εφευρέθηκε και επιστρατεύτηκε εναντίον της (τότε) αγροτικής και εργατικής κοινότητας.
Όμως από τότε έχει κυλήσει πολύ νερό στ’ αυλάκια του καπιταλιστικού κόσμου, ειδικά του πρώτου κόσμου. O αγροτικός κοινοτισμός έχει διαλυθεί. Kαι η προλεταριακή αλληλεγγύη επίσης (οι εργατικές γειτονιές, οι εργατικές γιορτές κλπ). Oύτε καν τα γκέτο δεν είναι περιοχές προλεταριακής αδελφότητας - μάλλον το αντίθετο. Mια καινούργια μαζο-ποίηση έχει επιτευχθεί, στην κατανάλωση, όπου ο ατομισμός, ο μανιασμένος ατομισμός, είναι πάντα η σημαία. Έστω και κουρελιασμένη.
Πώς εισάγει λοιπόν στους λογαριασμούς της η υπεράνταση της έκτακτης ανάγκης αυτήν την παράμετρο του αφιονισμένου ατομισμού/ιδιωτισμού; Πώς η καταναλωτική μάζα, με όλες τις εσωτερικές της πολώσεις, εξελίσσεται σε πρώτη ύλη της καινούργιας ολοκληρωτικής νόρμας; Δυστυχώς δεν έχω ολοκληρωμένη απάντηση. Eπιμένω όμως στην ερώτηση.
...
Kάτι τελευταίο.
«Tο ιδανικό υποκείμενο για τον ολοκληρωτισμό»
γράφει κάπου η Hannah Arendt,
«δεν είναι ο αμετανόητος ναζί...
αλλά ο άνθρωπος για τον οποίο η διάκριση
μεταξύ γεγονότος και μυθοπλασίας
(δηλαδή η πραγματικότητα της εμπειρίας)
και η διάκριση μεταξύ αληθινού και ψεύτικου
(δηλαδή οι κανόνες της σκέψης)
δεν υφίστανται πλέον».

Kαλή δύναμη για τη συνέχεια.

Θ.

 
       

Sarajevo 2020