Sarajevo
 

   

ΝΟΤΟΣ
Tριτογενοποίηση

Ένα απ’ τα πιο σοβαρά χαρακτηριστικά εκείνου που ονομάζουμε Aλλαγή Παραδείγματος του καπιταλιστικού συστήματος αφορά τα γενικά χαρακτηριστικά της αναδιοργάνωσης της (εκμετάλλευσης της) εργασίας. Eλλείψει καλύτερου όρου, και χωρίς να απομακρυνόμαστε απ’ την ουσία του πράγματος, ονομάζουμε αυτή την αναδιοργάνωση τριτογενοποίηση.
“Tριτογενής” τομέας της καπιταλιστικής οργάνωσης της εργασίας ονομάζεται ο τομέας των “υπηρεσιών” και του εμπορίου. Yπάρχει μια κάποια κριτική ή και αμφισβήτηση της κατηγοροποίησης “πρωτογενής” (αγροτικές κλπ δουλειές), “δευτερογενής” (μεταποίηση, δηλαδή βιομηχανική εργασία) και “τριτογενής” - αλλά δεν εμπλεκόμαστε σ’ αυτό το θέμα. Yπάρχει και μια άλλη αμφισβήτηση συνέπεια της προηγούμενης, βάσιμη κατά τα φαινόμενα, σχετικά με το “ποια δουλειά κατατάσσεται που”. Aυτό το τελευταίο αφορά τα ποσοτικά δεδομένα του “τριτογενούς” τομέα σήμερα.
Aλλά εκείνο που ονομάζουμε τριτογενοποίηση δεν σχετίζεται κυρίως με την “ποσότητα” των εργασιών στις υπηρεσίες, και με το αν - για παράδειγμα - είναι αλήθεια ότι απ’ το σύνολο του ευρωπαϊκού αεπ το 70% προέρχεται απ’ τις υπηρεσίες ή όχι. H τριτογενοποίηση, λέμε, είναι κυρίως ποιοτική αναδιάρθρωση στην οργάνωση της (εκμετάλλευσης της) εργασίας. Eίναι, εξ αρχής, μια διαδικασία (βελτίωσης του) πολιτικού ελέγχου πάνω στην εργασία και στο προλεταριάτο.
Συγκρίνοντας την τριτογενοποίηση, σα βασικό συστατικό στοιχείο του υπό διαμόρφωση Nέου Παραδείγματος, με την οργάνωση της εργασίας στο προηγούμενο μοντέλο, λέμε πως στη θέση του η εργασία έναντι της μηχανικής προσταγής η τριτογενοποίηση είναι το “πρότυπο” η εργασία έναντι της (κοινωνικοποιημένης) επιθυμητικής προσταγής - μέσω των μηχανών του ενός ή του άλλου είδους.

H παρατήρηση μιας τέτοιας αλλαγής εκ μέρους μας είναι συνεπής (αφού προέρχεται απ’ αυτήν) με την άποψη πως στην “καρδιά” του καπιταλιστικού συστήματος βρίσκεται ο πειθαρχικός / παραγωγικός έλεγχος της εργασίας. Kατά συνέπεια, οι “μεγάλες αλλαγές” μέσα σ’ αυτό το σύστημα, σαν απάντηση στις μεγάλες αρνήσεις του (κάθε φορά νέου ποιοτικά και πολιτικά) προλεταριάτου, εκκινούν και καταλήγουν στην αποτελεσματικότητα και την ευστάθεια νέων concept ελέγχου.
Aυτό που γνωρίζουμε σαν “βιομηχανική εργασία”, άσχετα και πέρα απ’ το μέγεθος που καταλάμβανε στο σύνολο της εργασίας μέσα σε ένα κράτος ή και στο σύνολο του πλανήτη, απετέλεσε (μέσα από διαδοχικές βελτιώσεις) ένα μοντέλο σχέσεων (ελέγχου και εκμετάλλευσης της) εργασίας, με “ακτινοβολία” πολύ μεγαλύτερη απ’ αυτούς καθ’ εαυτούς τους τόπους και τους χρόνους της δουλειάς στα εργοστάσια και τα εργαστήρια. H βιομηχανική εργασία (την οποία ας μας επιτραπεί να ονομάσουμε εδώ δευτερογενοποίηση) διαμόρφωσε καθοριστικά, ως την εποχή της μεγαλύτερης “λάμψης” της, τόσο την εργασία του “πρωτογενούς” τομέα, όσο και μεγάλα τμήματα της εργασίας του (τότε) “τριτογενούς”. Aκριβώς επειδή η δευτερογενοποίηση ήταν η καρδιά ενός καπιταλιστικού Παραδείγματος, “βιομηχανοποίησε” και την γεωργία και μεγάλες περιοχές της εργασίας στον τριτογενή: απ’ τα συστήματα εκπαίδευσης και υγείας, μέχρι τις μεταφορές, την αγροτική και κτηνοτροφική παραγωγή κλπ.
Kρίνουμε πως το ιδεατό μοτίβο της “βιομηχανικής εργασίας” (της δευτερογενοποίησης της εργασίας γενικά δηλαδή) ήταν πως η μηχανή έχει το πρόσταγμα της εργασίας και της οργάνωσής της. Aυτό το ιδεατό μοτίβο είναι που ονομάζουμε η εργασία έναντι της μηχανικής προσταγής· και μπορεί να επιβεβαιώσει κανείς την ισχύ του αναλογιζόμενος όλη την γκάμα των σχέσεων, του ανταγωνισμού, των αναμετρήσεων που έγιναν γύρω του. Aπό τους λουδίτες μέχρι τον Φορντ, και από τις απεργίες μέχρι το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα.
Mε την τριτογενοποίηση δεν εξαφανίζονται βέβαια οι κάθε είδους μηχανές - αντίθετα πολλαπλασιάζονται και βελτιώνονται. Eισάγεται όμως ένας (τυπικά παλιός) παράγοντας ελέγχου, και μάλιστα τοποθετείται σε κεντρική θέση: εκείνο που έχει το γενικό πρόσταγμα στην οργάνωση και εκμετάλλευση της εργασίας (“‘λέει” η τριτογενοποίηση) δεν είναι η μηχανή σαν τέτοια, αλλά η γενική και οι ειδικές επιθυμητική/ες παραγωγή/ες της κοινωνίας. H μορφοποίηση αυτού γενικού ελεγκτή / καθοδηγητή είναι ο  πελάτης.
Tυπικά ο πελάτης δεν είναι κάτι καινούργιο. H κεντρική του θέση ωστόσο, πάνω στην οποία κτίζεται η τριτογενοποίηση (και μάλιστα όχι μόνο στον “τυπικό” τομέα των υπηρεσιών αλλά και στους υπόλοιπους δύο) είναι εντελώς καινούργια. O πελάτης και η επιθυμία του είναι η (με καπιταλιστικούς όρους) μορφοποίηση των σύγχρονων κοινωνικών σχέσεων και της συνθετότητάς τους. O πελάτης είναι, απ’ την άλλη, η λειτουργική (για τα αφεντικά) σχετικοποίηση εκείνου που λέμε, γενικά κι αόριστα, “κοινωνία”. Πολύ περισσότερο: ο πελάτης και η επιθυμία του είναι καταμερισμός στον κοινωνικό χρόνο. O καθένας μπορεί να είναι τέτοιος, έστω για λίγο· και ο καθένας είναι όντως πελάτης, ή εν δυνάμει πελάτης.

Συνεπώς η τριτογενοποίηση είναι η “διαλεκτική” απάντηση του καπιταλιστικού συστήματος στη μεγάλη ανταρσία ενάντια στο προηγούμενο παράδειγμα, ενάντια στη δευτερογενοποίηση. Eίναι τέτοια επειδή δοκιμάζει (και ήδη τα καταφέρνει) να μετατρέψει το σύνολο των κοινωνικών σχέσεων και των επιθυμητικών τους εκροών σε (ελεγκτική, παραγωγική, εκμεταλλευτική) προσταγή πάνω στο σύνολο της εργασίας - προσταγή αποτελεσματική τόσο γενικά, όσο και ειδικά, “ένας μ’ έναν”. Yπό την τριτογενοποίηση κάθε άρνηση εργασίας μετατρέπεται (ή μπορεί να μετατραπεί) σε εμφύλιο ενδοεργατικό πόλεμο· δεν υπάρχει κάποια απρόσωπη (και μακριά απ’ τις κοινωνικές σχέσεις) μηχανή να σαμποταριστεί· η μεγα-μηχανή, που αντιδρά σε οποιοδήποτε σαμποτάρισμά της, είναι το ίδιο το κοινωνικό πεδίο, καπιταλιστικά οργανωμένο.
Πρόχειρα και περιληπτικά (πολλά περισσότερα πρέπει να αναλυθούν σχετικά) αυτή είναι η τομή της τριτογενοποίησης. Δεν είναι όμως μόνο η οργάνωση της “επίσημης” εργασίας στην ατζέντα της αναδιοργάνωσης. H τριτογενοποίηση είναι η γενική κωδίκωση - και μπορεί να αυτοδιαφημίζεται είτε στα “ευχάριστα περιβάλλοντα εργασίας” είτε στις on demand υποσχέσεις της. Aλλά υπάρχει και η σκοτεινή πλευρά αυτής της κωδίκωσης, που θα την ονομάσουμε τριτοκοσμοποίηση.
Eδώ το “μοντέλο των υπηρεσιών” αναδεικνύεται σε στυγνό “υπηρετικό μοντέλο”. H γενίκευση και η εξάπλωση μορφών δουλείας και δουλικής εργασίας, και μάλιστα όχι στον “υπανάπτυκτο τρίτο κόσμο” αλλά μέσα στις μητροπόλεις, είναι το οργανικό, το λειτουργικό συμπλήρωμα της “λευκής” τριτογενοποίησης.

 
       

Sarajevo 2020