Cyborg
Cyborg #18 - 06/2020

#18 - 06/2020

cashless: το χρήμα σαν cloud

Μια κοινωνία (ένας κόσμος) χωρίς χρήματα θα ήταν, άραγε, πιο υγιής; Η ερώτηση δεν υποκρύπτει σκληρό αντικαπιταλισμό, ούτε νοσταλγία για επιστροφή στη φύση και στην “ανταλλακτική οικονομία”. Είναι τουλάχιστον μια δεκαετία που (και στα μέρη μας) γίνεται μια εκστρατεία κατά των μετρητών. Και υπέρ των ηλεκτρονικών πληρωμών. Τα επιχειρήματα που χρησιμοποιούνται για κάτι που είναι μια σοβαρή αλλαγή στις κοινωνικές συνήθειες και σχέσεις συχνά κινούνται στα όρια της γελοιότητας. Για παράδειγμα, όταν η ελληνική νομοθεσία επέβαλε στους εργοδότες να πληρώνουν τους μισθούς μέσω τραπεζών, το επιχείρημα ήταν “η καταπολέμηση της μαύρης εργασίας”!... Ως γνωστόν η “μαύρη δουλειά” εξαφανίστηκε έκτοτε...

Πού οφείλεται και απο πού προέρχεται η εκστρατεία “απονομιμοποίησης” του χρήματος με την γνωστή μορφή του (χαρτονομίσματα, κέρματα) και αντικατάστασής του από ψηφιακά νούμερα; Και γιατί δεν είναι επιθυμητή η παράλληλη λειτουργία των “φυσικών” και των “ψηφιακών” συστημάτων πληρωμών;

Αρχικά είναι εύκολο να εντοπιστεί ο ρόλος (και τα συμφέροντα) των τραπεζών σαν “μεσολαβητών της κίνησης του χρήματος”. Αποσαφηνίστηκε στα μέρη μας (όπως και αλλού, πχ. στην κύπρο) όταν κατέβασαν ρολά το καλοκαίρι του 2015, επιβάλλοντας ένα μέγιστο ημερήσιο όριο απόσυρσης χρήματος απ’ τους πελάτες τους (καταθέτες...) στα 60 ευρώ. Αλλά όλες οι χρεωκοπίες τραπεζών που προηγήθηκαν της κατάρρευσης της Lehman Brothers τον Σεπτέμβρη του 2008 ακολούθησαν το ίδιο μοτίβο: καταθέτες που ανησυχούν για την οικονομική κατάσταση της τράπεζας αποσύρουν μαζικά τις καταθέσεις τους - που είναι “φυσικό” χρήμα. Καμμία τράπεζα, ούτε η πιο “υγιής”, δεν έχει ποτέ διαθέσιμο παρά μόνο ένα κλάσμα των ποσών που της έχουν εμπιστευτεί οι καταθέτες. Αν ζητήσουν τα χρήματά τους μαζεμένοι οποιαδήποτε τράπεζα αδυνατεί να τους τα δώσει· και χρεωκοπεί. Πολύ ευκολότερα αν έχει ήδη προβλήματα.

Συνεπώς η “φυσική” μορφή του χρήματος, που επιτρέπει την φύλαξή του σε ιδιωτικούς χώρους (σπίτια, γραφεία) εκτός του τραπεζικού κυκλώματος ήταν, και παραμένει ένα τεράστιος πονοκέφαλος για την ύπαρξη και λειτουργία αυτών των ιδρυμάτων. Αν ήταν δυνατόν το χρήμα να πάρει μια τέτοια μορφή ώστε να είναι αδύνατο να φυλαχτεί οπουδήποτε αλλού εκτός απ’ τις τράπεζες, τότε θα έλυναν αυτόν τον στρατηγικό κόμπο. Και η μορφή αυτή υπάρχει πια: ψηφιακά νούμερα. Δεν μπορείς να αποσύρεις το ψηφιακό νούμερο / ποσό απ’ την τράπεζα, να το βάλεις στο πορτοφόλι σου και να το πας στο σπίτι σου! Το μόνο που μπορείς να κάνεις είναι να το μετακινήσεις από τράπεζα σε τράπεζα (είτε σαν πληρωμή είτε με οποιαδήποτε άλλη αιτολόγηση)· αλλά πάντα μέσα στο τραπεζικό κύκλωμα!

Σε μια αρχική φάση, λοιπόν, η εκστρατεία υπέρ του “ηλεκτρονικού χρήματος” ήταν εκστρατεία υπέρ των τραπεζών και των συμφερόντων τους. Όλα τα επιχειρήματα που χρησιμοποιήθηκαν για να παρουσιαστεί το “ηλεκτρονικό χρήμα” σαν πλεονέκτημα για τους υπηκόους ήταν από συζητήσιμα έως έωλα. Για παράδειγμα το επιχείρημα ότι “το ηλεκτρονικό χρήμα” δεν μπορεί να στο κλέψει ένας συνηθισμένος “πορτοφολάς”... Αποδείχθηκε γρήγορα πως είτε η κλοπή της πλαστικής κάρτας, είτε η “αντιγραφή” του pin, είτε άλλες τεχνικές μέθοδοι εξασφάλισαν στους ψηφιακούς πορτοφολάδες πολύ μεγαλύτερο και ασφαλέστερο τζίρο! Απ’ την άλλη μεριά η ανάπτυξη του ιδιωτικού διεθνούς εμπορίου και του διεθνούς τουρισμού έδωσαν μια όντως πρακτική αξία στη δυνατότητα πληρωμών με ηλεκτρονικά μέσα.

Εκεί που τα πράγματα άρχισαν να γίνονται πιο σύνθετα (και πιο επιθετικά) ήταν όταν δίπλα στις τράπεζες προστέθηκαν κι άλλοι ενδιαφερόμενοι υπερασπιστές του “ψηφιακού χρήματος”. Δεν αναφερόμαστε μόνο στις (κρατικές) εφορίες που, μέσω της κίνησης του χρήματος στο τραπεζικό κύκλωμα έχουν καλύτερο έλεγχο πάνω τους. Η “ηλεκτρονική πληρωμή” αφήνει υποχρεωτικά ίχνη· δημιουργεί data. Τα δεδομένα των πληρωμών για αγορές λιανικής (τα ποσά, τα είδη, η ώρα, το μέρος, η ταυτότητα του αγοραστή...) άρχισαν να γίνονται πολύτιμη πρώτη ύλη για τις διαφημιστικές (απ’ την στιγμή που μπορούσαν να κάνουν εξατομικευμένες διαφημιστικές προβολές στα κινητά των υπηκόων...) αλλά και για το σύμπλεγμα της ασφάλειας.

Αυτά είναι γνωστά. Εκείνο στο οποίο έχει ίσως δοθεί μικρότερη σημασία είναι ότι τρώγοντας έρχεται η όρεξη. Παρότι στον πρώτο κόσμο ένας αριθμός υπηκόων κάνει ένα μέρος των πληρωμών του ηλεκτρονικά (επειδή πράγματι κάτι τέτοιο τον εξυπηρετεί) αυτό το “ένα μέρος” απ’ το οποίο προκύπτουν data είναι λίγο τόσο για τους διαχειριστές και εμπόρους δεδομένων, όσο και για οποιονδήποτε άλλον θα ήθελε να ελέγχει, για οποιονδήποτε λόγο, την καθημερινή ζωή των κοινών ανθρώπων. Η ύπαρξη του “φυσικού” χρήματος και η επιμονή στη χρήση του άρχισε να γίνεται εμπόδιο.

Το εμπόδιο γίνεται σαφέστερο αν απομακρυνθεί κανείς απ’ τον πρώτο καπιταλιστικό κόσμο. Αν ακόμα και στις ηπα πάνω απ’ το 7,5% των υπηκόων ΔΕΝ έχει τραπεζικό λογαριασμό, ενώ άλλο ένα 18% έχει μεν αλλά τον χρησιμοποιεί όσο λιγότερο μπορεί· κι αν ειδικά οι “φτωχοί” στις ηπα (με κάτω από 15.000 δολάρια στην τσέπη τους τον χρόνο) είναι κατά 25% εκτός τραπεζικού κυκλώματος (χρησιμοποιούν ωστόσο λεφτά με την “φυσική μορφή” τους) μπορεί να καταλάβει κανείς πόσο μεγάλο μέρος των κοινωνιών του λεγόμενου “τρίτου κόσμου” αποτελεί διαφεύγουσα πρώτη ύλη (προσωπικών δεδομένων) και όχι μόνο για τις τράπεζες. Το να μην έχει κάποιος τραπεζικό λογαριασμό σημαίνει, πιθανότατα, ότι δεν έχει ούτε αστυνομική ταυτότητα (ή έχει πλαστή). Συνεπώς η μορφή και η χρήση του χρήματος μπορεί εύκολα να συνδεθεί με την δημόσια τάξη. Εντέλει, η πρόκληση της “κατάργησης του φυσικού χρήματος” είναι ένα δελεαστικό παγκόσμιο project - για τον έλεγχο της οικονομικής ζωής, των σχετικών δραστηριοτήτων (και όχι μόνο) 7,5 δισεκατομυρίων επιβατών του πλανήτη!

Φυσικά θα ήταν εύκολο να θεωρηθούν μανιακοί εκείνοι που έχουν βάλει στόχο να φακελώσουν το σύνολο του πλανήτη! Ωστόσο το να αρχίσει το φακέλωμα από όπου είναι δυνατόν (πάντα σε μεγάλα μεγέθη) είναι κάτι πιο ρεαλιστικό. Ειδικά αν τα κράτη - που είναι οι τυπικοί “δημιουργοί χρήματος”, μέσω των κεντρικών τραπεζών τους - ανακάλυπταν ότι έχουν τα δικά τους συμφέροντα σ’ αυτό το φακέλωμα. Ένα παράδειγμα είναι το ινδικό κράτος, με πληθυσμό 1,35 δισεκατομύρια. Πάνω απ’ τους μισούς δεν έχουν τραπεζικό λογαριασμό· και περίπου 300 εκατομμύρια δεν έχουν καν ταυτότητα. Στις τεράστιες (και φτωχές) αγροτικές περιοχές της ινδίας οι “χωριάτες” γνωρίζονται μεταξύ τους, τα μικρομάγαζα πληρώνονται τοις μετρητοίς, ενώ μπορούν να κρατούν “κιτάπια” με μικροχρέη των πελατών τους που πληρώνονται μαζεμένα περιοδικά: βερεσέ... Εννοείται πως όλη αυτή η “οικονομική ζωή” κινείται έξω απ’ τα ραντάρ της ινδικής εφορίας.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Ziggy Stardust

κορυφή