Cyborg
Cyborg #17 - 02/2020

#17 - 02/2020

η πραγματικότητα σε έκπτωση (και στις εκπτώσεις)

η πραγματικότητα σε έκπτωση (και στις εκπτώσεις)

Σε κάθε ιστορική εποχή υπάρχει ένας βασικός πυρήνας ιδεών μέσα από τις οποίες μια κοινωνία αυτοκατανοείται και οι οποίες χαράζουν τα περιγράμματα της κοσμοαντίληψής της. Ιδέες που σε άλλες εποχές θα φάνταζαν παράταιρες ή ακόμα και αδιανόητες «ξαφνικά» αποκτούν το καθεστώς του αυτονόητου και τα άτομα μοιάζουν να κολυμπούν μέσα σε αυτές σαν το ψάρι στο νερό. Για τις κοινωνίες του υπερώριμου καπιταλισμού των τελευταίων δεκαετιών, μια τέτοια ορίζουσα της κοσμοαντίληψής τους είναι και η θέση ότι «η πραγματικότητα είναι ρευστή», ότι «δεν υπάρχει μία και μοναδική πραγματικότητα παρά μόνο ερμηνείες της πραγματικότητας», ότι εν τέλει «ο καθένας έχει τη δική του πραγματικότητα, το δικό του, ιδιωτικό σύμπαν». Υποτίθεται τώρα ότι μια τέτοια αποκήρυξη της μίας πραγματικότητας έχει κάτι το προοδευτικό και απελευθερωτικό, ότι είναι το απαύγασμα της ανεκτικότητας. Αν ο καθένας έχει το δικαίωμα να χτίσει το δικό του, προσωπικό σύμπαν και μια προσωπική ερμηνεία της πραγματικότητας, τότε αυτόματα συνεπάγεται ότι κανείς δεν επιτρέπεται να του επιβάλει μια διαφορετική ερμηνεία. Κι έτσι η αποκήρυξη της πραγματικότητας φτάνει να αποκτάει μια χροιά σχεδόν «αντιστασιακή» και «επαναστατική». Κατά τη δική μας εκτίμηση, πρόκειται για μια ιδεολογία – με τη μαρξιστική έννοια του όρου – ιδιαζόντως μεταμοντέρνα, με τη δική της γενεαλογία. Και αυτή η γενεαλογία μπορεί να ιχνογραφηθεί.

Φυσικά, η σχέση κάθε κοινωνίας με την πραγματικότητα δεν υπήρξε ποτέ μονοσήμαντη. Η κατασκευή πραγματικοτήτων εναλλακτικών ως προς την απτή και άμεση πραγματικότητα των αισθήσεων έχει ένα τεράστιο ιστορικό βάθος. Οι θρησκείες υπήρξαν ένας αρχετυπικός μηχανισμός διάσπασης της πραγματικότητας σε πολλαπλά επίπεδα. Βασικό μοτίβο των σαμανιστικών τελετών (ίσως η αρχαιότερη θρησκευτική πρακτική) είναι η ανάβαση και η κατάβαση του σαμάνου σε διαφορετικούς κόσμους, σε πνευματικούς κόσμους πέραν αυτού της αισθητής πραγματικότητας. Παρόμοια, οι μεγάλες μονοθεϊστικές θρησκείες (και όχι μόνο) θα χτίζονταν πάνω στη μεταφυσική υπόθεση της διάκρισης μεταξύ δύο πραγματικοτήτων, μίας εμπειρικής και μιας ανώτερης πνευματικής. Υπάρχει ωστόσο μια κρίσιμη διαφορά μεταξύ των πολλαπλών πραγματικοτήτων της θρησκείας και των εναλλακτικών πραγματικοτήτων των μεταμοντέρνων κοινωνιών. Οι θρησκευτικές πραγματικότητες ήταν κοινωνικά δεσμευτικές. Η εμπειρία του σαμάνου και το πνευματικό βασίλειο του χριστιανισμού δεν επιδέχονταν πολλαπλές ερμηνείες – με τη σημαντική βέβαια διάκριση ότι η ερμηνεία της σαμανικής εμπειρίας ήταν πολλαπλώς διαμεσολαβημένη από τις συλλογικές μνήμες και γνώσεις της φυλής ενώ οι ανώτερες πνευματικές πραγματικότητες των μονοθεϊστικών θρησκειών ήταν δόγματα που πολλές φορές επιβλήθηκαν μέσω ανελέητης βίας. 

Οι παραπάνω σύντομες παρατηρήσεις είναι ήδη αρκετές για να καταδείξουν την τεράστια απόσταση που μπορεί να χωρίζει διαφορετικές κοινωνίες ως προς τη σχέση που «επιλέγουν» να χτίσουν με την πραγματικότητα και τον εξωτερικό κόσμο. Κάτι τέτοιο δεν θα έπρεπε φυσικά να ξενίζει, αν ληφθεί υπόψη ο βαθμός στον οποίο οι εν λόγω κοινωνικοί σχηματισμοί διαφοροποιούνται και ως προς τις υπόλοιπες πλευρές και δομές τους. Μια νομαδική φυλή με επίκεντρό της τις σαμανικές τελετουργίες, ένα χριστιανικό βασίλειο της μεσαιωνικής Ευρώπης κι ένα δυτικό, βιομηχανικό κράτος στην μεταμοντέρνα εποχή του ανεπτυγμένου καπιταλισμού διαφέρουν τόσο ριζικά στα επίπεδα των οικονομικών σχέσεων, των πολιτικών θεσμών και της ιστορικής πορείας τους ώστε θα ήταν μάλλον απίθανο να μην διαφέρουν εξίσου και ως προς τις ιδεολογικές κατασκευές τους. Το ζήτημα βέβαια δεν εξαντλείται απλά στο να διαπιστώνει κανείς την ύπαρξη τέτοιων διαφορών· διαπίστωση που είναι λίγο – πολύ αυτονόητη. Το σημαντικό είναι ο εντοπισμός των παραγόντων εκείνων που σε μια συγκεκριμένη ιστορική και κοινωνική συνθήκη ωθούν μια συγκεκριμένη ιδεολογική κατασκευή στο προσκήνιο και καταδικάζουν τις υπόλοιπες στην αφάνεια ή και στην χλεύη (το να υποστηρίζει σήμερα κάποιος ότι η πραγματικότητα είναι μία, ενιαία και συμπαγής θεωρείται μάλλον παρωχημένο και «αφελές»). Τέτοιες αυξομειώσεις στην πυκνότητα των ιδεολογημάτων, που ανασύρουν κάποια εξ αυτών στην επιφάνεια και τραβάνε άλλα στον βυθό του κοινωνικού ρευστού, μικρή σχέση έχουν με την «ελεύθερη βούληση» των μεμονωμένων ατόμων. Οι υπήκοοι των σημερινών δυτικών κοινωνιών αυτάρεσκα πιστεύουν ότι η προσχώρησή τους στο ιδεολόγημα των πολλαπλών πραγματικοτήτων συνιστά μια προσωπική τους επιλογή, που φυσικά οφείλεται στα υψηλά επίπεδα ευαισθησίας και καλλιέργειας που έχουν κατακτήσει, χωρίς να διανοούνται ότι ενδέχεται να τους έχει επιβληθεί εξ απαλών ονύχων (όπως εξάλλου τους έχει επιβληθεί η συγκεκριμένη καλλιέργεια που έχουν και τα συγκεκριμένα ευαίσθητα σημεία τους). Τα ιδεολογικά περιγράμματα κάθε κοινωνίας καθώς και ο τρόπος που αυτά αλλάζουν μορφές απέχουν βέβαια πολύ από τις φαντασιώσεις των μελών της· αντίθετα προκύπτουν ως αποτελέσματα ιστορικών διαδικασιών μακράς διάρκειας και μέσα από συγκρούσεις τεκτονικής κλίμακας. Το ίδιο φυσικά ισχύει και για την ιδεολογία των πολλαπλών πραγματικοτήτων. Παρότι εμφανίστηκε και διαδόθηκε ευρέως για πρώτη φορά στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, αυτή η εμφάνιση ούτε απότομη ήταν ούτε αποκομμένη από προηγούμενες παρεμφερείς ιδέες που είχαν γίνει δημοφιλείς ήδη από το πρώτο μισό του αιώνα ή και ακόμα νωρίτερα.

Από μια ευρύτερη  ιστορική οπτική λοιπόν, η συγκεκριμένη αντίληψη μπορεί να ενταχθεί μέσα στο φάσμα των δυνατών απαντήσεων απέναντι σε ένα προαιώνιο φιλοσοφικό ζήτημα: αυτό περί της φύσης του εξωτερικού κόσμου και του τρόπου που τα ανθρώπινα υποκείμενα προσλαμβάνουν αυτόν τον κόσμο. Ακριβώς επειδή ο εξωτερικός κόσμος ορισμένες φορές φαίνεται να χάνει την πάγια σταθερότητα που συνήθως του αποδίδεται (όπως χαρακτηριστικά στις περιπτώσεις των ονείρων, των ψευδαισθήσεων ή των αντικρουόμενων μαρτυριών για το ίδιο γεγονός), για αυτό μπορεί και κατ’ αρχήν να τεθεί η φύση του ως φιλοσοφικό πρόβλημα· και με την ίδια κίνηση να αποκτήσει και η συνείδηση (ή η/το ψυχή/πνεύμα, με μια πιο «απαρχαιωμένη» ορολογία)   κεντρικό ρόλο στις φιλοσοφικές συζητήσεις. Φυσικά, δεν είναι τυχαίο το γεγονός ότι το πρόβλημα των σχέσεων της συνείδησης με τον εξωτερικό κόσμο αποτελεί μόνιμο μοτίβο των φιλοσοφικών συζητήσεων ήδη από την αρχαιότητα. [1Η φιλοσοφική μόδα του 20ου και του 21ου αιώνα δεν νιώθει πολύ άνετα με τέτοια «προαιώνια» φιλοσοφικά ερωτήματα, ίσως λόγω και μιας ενστικτώδους απέχθειας απέναντι σε ό,τι φαίνεται να παραπέμπει σε κάποιο είδος «ουσιοκρατίας» (αν τέτοια ερωτήματα στέκονται ανέσπερα στον φιλοσοφικό ουρανό, ως σταθερές πηγές αγωνίας και δέους για τον άνθρωπο, τότε αυτό ίσως υποδεικνύει ότι ορισμένες τουλάχιστον πλευρές του ανθρώπου έχουν παραμείνει απαράλλαχτες εδώ και μερικές χιλιάδες χρόνια). Από την άλλη, είναι τέτοια η σπουδή των σύγχρονων φιλοσοφικών ρευμάτων να ρίξουν στην πυρά όλη την προηγούμενη φιλοσοφία με την κατηγορία ότι έχει υπάρξει «μεταφυσική» ώστε δεν τους περισσεύουν πολλά ψιχία συμπάθειας για προηγούμενα ρεύματα (ο Χάιντεγκερ και ο Ντεριντά είναι τυπικά παραδείγματα φιλοσόφων με τέτοιες υπέρμετρες φιλοδοξίες). Εν πάση περιπτώσει, επειδή, καλώς ή κακώς, τέτοια προαιώνια ερωτήματα υπάρχουν κι επειδή καλό είναι να μπορεί κανείς να τα βλέπει σε μια ιστορική προοπτική (για να αποφεύγεται και ο εύκολος εντυπωσιασμός από τους εκάστοτε αυτόκλητους σωτήρες της φιλοσοφίας), παραπέμπουμε στο συναρπαστικό βιβλίο του Χάιντς Χάιμζετ (Heinz Heimsoeth) «Τα έξι μεγάλα ερωτήματα της δυτικής μεταφυσικής και οι ρίζες της νεότερης φιλοσοφίας», εκδ. Π.Ε.Κ., μτφρ. Μ. Παπανικολάου.] Ο λόγος, κατά τη γνώμη μας, βρίσκεται στην ίδια τη φύση του προβλήματος – ερωτήματος: πρόκειται για ένα κατά βάση μετα-φυσικό ζήτημα, όπου εδώ ο όρος «μεταφυσικό» εννοείται κατ’ αρχάς χωρίς θρησκευτικές συμπαραδηλώσεις και χωρίς κάποια απαξιωτική διάθεση. Ο όρος χρησιμοποιείται με μια πιο καντιανή πρόθεση, θέλοντας να επισημάνει τον οριακό χαρακτήρα του ερωτήματος που, ως εκ της φύσης του, υπερβαίνει τις δυνατότητες του ανθρώπου να το χειριστεί έλλογα, στη βάση γνωσιολογικών και μόνο κριτηρίων. Είναι ενδεικτικό εξάλλου ότι μέσα στην ιστορία των ιδεών έχουν καταστρωθεί οι πιο ευφάνταστες απαντήσεις σε αυτό το ερώτημα στις οποίες όμως δεν έλειπε κατά κανένα τρόπο η ευλογοφάνεια. [2Η ιδεαλιστική φιλοσοφία του Μπέρκλεϋ αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα, για την οποία είχε ειπωθεί ότι είναι η πιο ακραία παραφροσύνη, που όμως δεν είναι δυνατό να αντικρουσθεί με λογικά επιχειρήματα.] Αν τα γνωσιολογικά κριτήρια όμως δεν επαρκούν, τότε συνεπάγεται ότι οι όποιες φιλοσοφικές (ή ακόμα και θρησκευτικές, καλλιτεχνικές, κ.ο.κ.) κατασκευές αποπειρώνται να χειριστούν αυτό το ζήτημα οφείλουν να αντλούν ζωτικότητα από άλλες πηγές. Κι αυτές δεν μπορεί παρά να είναι κοινωνικής, πολιτικής, ηθικής ή ακόμα και αισθητικής φύσης. Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι, ακριβώς λόγω του μεταφυσικού του χαρακτήρα, το ερώτημα περί του εξωτερικού κόσμου όχι μόνο δεν χάνει σε αξία, αλλά αναβαθμίζεται, αν και σε ένα διαφορετικό επίπεδο· από τη στιγμή που λειτουργεί ως ένας υπερ-πυκνωτής συλλογικών αγωνιών κι ελπίδων γίνεται και ιδανικό πεδίο κοινωνιολογικών αναγνώσεων. Τι αγωνίες και τι ελπίδες κρύβονται λοιπόν πίσω από την δημοφιλία της σημερινής απάντησης στο ερώτημα του εξωτερικού κόσμου, αυτής περί πολλαπλών πραγματικοτήτων;

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Separatrix

Σημειώσεις

1 - Η φιλοσοφική μόδα του 20ου και του 21ου αιώνα δεν νιώθει πολύ άνετα με τέτοια «προαιώνια» φιλοσοφικά ερωτήματα, ίσως λόγω και μιας ενστικτώδους απέχθειας απέναντι σε ό,τι φαίνεται να παραπέμπει σε κάποιο είδος «ουσιοκρατίας» (αν τέτοια ερωτήματα στέκονται ανέσπερα στον φιλοσοφικό ουρανό, ως σταθερές πηγές αγωνίας και δέους για τον άνθρωπο, τότε αυτό ίσως υποδεικνύει ότι ορισμένες τουλάχιστον πλευρές του ανθρώπου  έχουν παραμείνει απαράλλαχτες εδώ και μερικές χιλιάδες χρόνια). Από την άλλη, είναι τέτοια η σπουδή των σύγχρονων φιλοσοφικών ρευμάτων να ρίξουν στην πυρά όλη την προηγούμενη φιλοσοφία με την κατηγορία ότι έχει υπάρξει  «μεταφυσική» ώστε δεν τους περισσεύουν πολλά ψιχία συμπάθειας για προηγούμενα ρεύματα (ο Χάιντεγκερ και ο Ντεριντά είναι τυπικά παραδείγματα φιλοσόφων με τέτοιες υπέρμετρες φιλοδοξίες). Εν πάση περιπτώσει, επειδή, καλώς ή κακώς, τέτοια προαιώνια ερωτήματα υπάρχουν κι επειδή καλό είναι να μπορεί κανείς να τα βλέπει σε μια ιστορική προοπτική (για να αποφεύγεται και ο εύκολος εντυπωσιασμός από τους εκάστοτε αυτόκλητους σωτήρες της φιλοσοφίας), παραπέμπουμε στο συναρπαστικό βιβλίο του Χάιντς Χάιμζετ (Heinz Heimsoeth) «Τα έξι μεγάλα ερωτήματα της δυτικής μεταφυσικής και οι ρίζες της νεότερης φιλοσοφίας», εκδ. Π.Ε.Κ., μτφρ. Μ. Παπανικολάου.
[ επιστροφή]

2 - Η ιδεαλιστική φιλοσοφία του Μπέρκλεϋ αποτελεί ένα τέτοιο παράδειγμα, για την οποία είχε ειπωθεί ότι είναι η πιο ακραία παραφροσύνη, που όμως δεν είναι δυνατό να αντικρουσθεί με λογικά επιχειρήματα.
[ επιστροφή]

κορυφή