Cyborg
Cyborg #17 - 02/2020

#17 - 02/2020

κλιματική αλλαγή και 4η βιομηχανική επανάσταση

...Αναγνωρίζεται τώρα πια ευρέως ότι θα χρειαστεί ένα χωρίς προηγούμενο επίπεδο συνεργασίας και καινοτομίας, που θα εμπλέκει πολλούς πέρα απ’ τον δημόσιο τομέα, για να προχωρήσουμε τις μεγάλες, συστημικές μεταβάσεις που απαιτούνται στη βιομηχανία, στη τεχνολογία και στον σχεδιασμό των καταναλωτικών αγαθών και υπηρεσιών για να συγκρατήσουμε την υπερθέρμανση κάτω απ’ τους 1,5 βαθμούς Κελσίου...[1Από εισήγηση του Klaus Schwab, εκτελεστικού διευθυντή του “παγκόσμιου οικονομικού φόρουμ”, 14 Γενάρη 2019.]

Πανταχού παρόντες, φορητοί υπερυπολογιστές. Έξυπνα ρομπότ. Αυτο-οδηγούμενα οχήματα. Νευροτεχνολογικές ενισχύσεις του ανθρώπινου εγκέφαλου. Γενετική κοπτοραπτική. Τρισδιάστατη εκτύπωση. Ο φουτουρισμός του καπιταλιστικού κόσμου μπορεί να γοητεύει ή να φοβίζει. Ωστόσο είναι πολύ πιο κοντά απ’ όσο υποθέτει η μέση απώθηση (ή ο μέσος επαρχιωτισμός...)

Έχει, ωστόσο, σχέση όλη αυτή η παρέλαση της μηχανοποίησης των πάντων με την θρυλική “κλιματική αλλαγή”; Ή, για να το διατυπώσουμε ανάποδα: είναι η “κλιματική αλλαγή” ο διαφημιστικός προπομπός, η ηθικο-ιδεολογική προληπτική νομιμοποίηση, η υποχρέωση μαζικής (κοινωνικής) υιοθέτησης του “θαυμαστού καινούργιου κόσμου” της 4ης βιομηχανικής επανάστασης; Είναι, απλά, η “κλιματική αλλαγή” ΤΟ πρόβλημα και η 4η βιομηχανική επανάσταση ΟΙ λύσεις, ή μήπως ισχύει και το ανάποδο, ότι δηλαδή η γρήγορη και μαζική αποδοχή των εφαρμογών της 4ης βιομηχανικής επανάστασης απαιτεί την αναγνώριση (ακόμα και την κατασκευή) ενός τόσο τεράστιου, παγκόσμιου, επικίνδυνου προβλήματος έτσι ώστε οι “λύσεις” να υιοθετηθούν μαζικά και χωρίς ιδιαίτερες αντιρρήσεις σαν Σωτηρία;
Προτιμάμε αυτήν την διαλεκτική (και σύνθετη) σχέση ανάμεσα στην “κλιματική αλλαγή” και την “4η βιομηχανική επανάσταση” παρά την μονόδρομη, γραμμική (και ιδεολογική) σχέση “προβλήματος - λύσεων” που προτείνεται όλο και πιο έντονα παγκόσμια. Όχι, μόνο, για λόγους πολιτικής ή/και θεωρητικής ακρίβειας· επίσης και για λόγους ιστορικής τέτοιας: το κλίμα, στο ξεδίπλωμα της μεγάλης ρητορικής των επικίνδυνων ”αλλαγών” του, είναι μια αφηρημένη (και μόνο ευκαιριακά απτή) αλληγορία για την Φύση. Κατά συνέπεια η σχέση ανάμεσα στην “κλιματική αλλαγή” και μια “βιομηχανική επανάσταση” είναι ήδη εγγεγραμμένη στην ιστορία του καπιταλισμού, σαν οι πολύπλοκες σχέσεις του συγκεκριμένου τρόπου παραγωγής και κατανάλωσης με τα φυσικά αποθέματα· συμπεριλαμβανόμενου σ’ αυτά τα τελευταία και του ανθρώπινου είδους.
Η Μάνα Φύση εμφανίζεται κατά περιόδους σαν όριο της καπιταλιστικής ανάπτυξης· περισσότερο δραματοποιημένα σαν τιμωρός της. Αμέσως μετά ο καπιταλισμός αναδιαρθρώνεται, όχι τόσο για να γίνει πιο “φρόνιμος” απέναντι στη “μάνα φύση” αλλά, κυρίως, να την εκμεταλλευτεί ακόμα πιο αποτελεσματικά και αποδοτικά.

climate risks

Οι παλιές “Αποκαλύψεις”...

Στον πυρήνα της απειλής της “κλιματικής αλλαγής” (είτε είναι εντελώς ανθρωπογενής, δηλαδή καπιταλιστικογενής, είτε εν μέρει) βρίσκεται το ενεργειακό μοντέλο του καπιταλισμού: το ξεπέρασμα της κεντρικότητας των υδρογονανθράκων (και του άνθρακα όπου αυτός χρησιμοποιείται ακόμα, αν και δεν βρίσκεται στο κέντρο του ενεργειακού μοντέλου του 20ου αιώνα). [2Περισσότερα στο cyborg 16, η ιδεολογική διαχείριση της κλιματικής αλλαγής.]
Ο άνθρακας ήταν η ενεργειακή καρδιά της 1ης βιομηχανικής επανάστασης: ατμομηχανές. Οι υδρογονάνθρακες, κυρίως το πετρέλαιο, ήταν η ενεργειακή καρδιά της 2ης: μηχανές εσωτερικής καύσης, και όχι μόνο. Επιπλέον πλαστικά, χημεία (από τα λιπάσματα ως...), μαζική ηλεκτροδότηση προερχόμενη από θερμοηλεκρικά εργοστάσια (ηλεκτρισμός εν μέρει παραγόμενος από την καύση άνθρακα, εν μέρει απ’ την καύση μαζούτ, και - στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα, από πυρηνική ενέργεια...) Κι ούτε καν μόνον αυτά. Οι μηχανές εσωτερικής καύσης με την μορφή του ι.χ., του λεωφορείου και του τραίνου αναδιαμόρφωσαν τις πόλεις, τις μετακινήσεις και τις μεταφορές, τους χρόνους εργασίας, την αντίληψη περί αξιοποίησης του “ελεύθερου χρόνου”, τα είδη διασκέδασης, κλπ.

Ο George Caffentzis σ’ ένα άρθρο του πριν 40 χρόνια, μας ξεναγεί στις καπιταλιστικές ασυνέχειες γύρω απ’ το δίπολο ενέργεια / έργο: [3The Work / Energy crisis and the Apocalypse, Νοέμβριος 1980, απ’ τον συλλογικό τόμο Midnight Oil, work, energy, war, 1973 - 1992, της αμερικανικής κολλεκτίβας Midnight Notes.]

Η λιτανεία των φυσικών πρώτων υλών - πετρέλαιο, φυσικό αέριο, ουράνιο, άνθρακας, ξύλο, νερό, ηλιακό φως - η αγωνία για τα όριά τους, η απόλαυση της αφθονίας τους, ο σκεπτικισμός για τα οφέλη τους, περιλαμβάνονται στον όγκο των “αναλύσεων” για την “ενεργειακή κρίση” που αντιπετωπίζουμε. Ενώ στις δεκαετίες του 1950 και του 1960 η Φύση ήταν “υπό έλεγχο”... τώρα φαίνεται ότι η Μάνα Φύση αλλάζει πρόσωπο. Αντί να είναι το υπάκουο, αόρατο και αιώνια εύπλαστο υλικό της κοινωνικής ανάπτυξης, ο πλανήτης εμφανίζεται σαν μια τσιγγούνα και ύπουλη μάγισσα. Κι αυτό επειδή η ενεργειακή κρίση συνήθως εντοπίζεται σε δύο προβλήματα:
α) στην “περιορισμένη” ή “πεπερασμένη” ποσότητα ορυκτών καυσίμων και ουρανίου στη γη·
β) στην αυξανόμενα “γεμάτη εκπλήξεις” ανακάλυψη των αλληλεπιδράσεων ανάμεσα στη χρήση αυτών των καυσίμων και τα βιολογικά και κοινωνικά αποτελέσματα που έχουν.

Αν και οι αναλύσεις δίνουν διαφορετική έμφαση σ’ αυτά τα δύο “προβλήματα”, οι “λύσεις” που προτείνουν τα πιάνουν και τα δύο. Έτσι η “μεγάλη ενεργειακή συζήτηση” (ή αυτό που εμφανίζεται έτσι) είναι μια σύγκρουση ανάμεσα στους οπαδούς του “δεν υπάρχουν όρια”, που ανησυχούν για την άβυσσο του μηδέν-πετρέλαιο-άνθρακας-φυσικό αέριο-ουράνιο που πλησιάζει πολύ γρήγορα και είναι διατεθειμένοι να υιοθετήσουν οποιαδήποτε “έξοδο”, ακόμα και λύσεις που δεν έχουν δοκιμαστεί, και εκείνους που λένε ότι υπάρχουν όρια, που υποστηρίζουν ότι η “ισορροπία” ή η “δομή” της Φύσης είναι τόσο πολύπλοκη και εύθραυστη ώστε οποιαδήποτε απ’ τις λύσεις που προτείνουν οι οπαδοί του “δεν υπάρχουν όρια” θα μπορούσε να οδηγήσει την Μάνα Φυση σε σχιζοφρενική κατάρρευση.

Εξ αιτίας αυτής της αντιπαράθεσης, θα μπορούσε κάποιος να σκεφτεί ότι ζούμε σε μοναδικές στιγμές. Ζούμε τέτοιες, αλλά όχι με τον τρόπο που παρουσιάζεται. Απ’ τη μια μεριά, οι οπαδοί των μη ορίων ανατριχιάζουν από τρόμο για τον ερχομό της ημέρας “που η γη θα μείνει ακίνητη”, την μέρα που ο “πολιτισμός” (μερικές φορές με την προσθήκη “όπως τον ξέρουμε”) θα καταρρεύσει και θα ακολουθήσει μια εποχή κοινωνικής αναρχίας - πείνας, βιασμών, δολοφονιών και καννιβαλισμού. [4Το πρώτο αυστραλιανής παραγωγής θρίλερ Mad Max βγήκε στους κινηματογράφους παγκόσμια το 1979, και είχε τεράστια επιτυχία. Ακολούθησαν 3 sequels, το Mad Max 2 (1981), το Beyond Thunderdome (1985) και το Fury Road (2015).] Απέναντι στέκονται οι εξίσου αποκαλυψιακοί οπαδοί των ορίων που προβλέπουν τρομερές πλημμύρες που θα οφείλονται στο CO2 και στο “φαινόμενο του θερμοκηπίου”· ή το τέλος της βιολογικής ζωής εξαιτίας της μείωσης του στρώματος του όζοντος, που θα οδηγήσει σ’ ένα παλιρροϊκό κύμα ηλιακής ακτινοβολίας υψηλής ενέργειας, που θα διαπεράσει τα χρωματοσώματα και θα διαλύσει τις πρωτεΐνες· ή την έκρηξη μιας ζούγκλας μεταλλάξεων απ’ τα διαρροές ακτινοβολίας των πυρηνικών αντιδραστήρων. Συμπέρασμα: είτε κοινωνική κατάρρευση είτε φυσική κατάρρευση. “Διαλέξτε” μας λένε. Αλλά γιατί θα έπρεπε να διαλέξουμε;

Αυτή η αντιπαράθεση, με τις αποκαλυψιακές υπερβολές της, υποδεικνύει μια κρίσιμη κρίση για το κεφάλαιο και τις προσπάθειές του να πετύχει μια μεγάλη αναδιοργάνωση στη διαδικασία συσσώρευσης, έτσι ώστε να ξεπεράσει τις τωρινές δυσκολίες. Η Αποκάλυψη δεν είναι ατύχημα. Οποτεδήποτε το τρέχον μοντέλο εκμετάλλευσης γίνεται μη βιώσιμο, το κεφάλαιο αρχίζει τους υπαινιγμούς περί θανάτου με την μορφή του τέλους του κόσμου.
Κάθε περίοδος καπιταλιστικής ανάπτυξης έχει τα αποκαλυψιακά της οράματα... Αναφέρομαι στις λειτουργικές Αποκαλύψεις που σημαδεύουν κάθε περίοδο σημαντικών αλλαγών στην καπιταλιστική ανάπτυξη και σκέψη. Γιατί η Αποκάλυψη εμφανιζόταν σε άλλες περιόδους της καπιταλιστικής ιστορίας όταν (όπως συμβαίνει και στην τελευταία δεκαετία) ο ταξικός ανταγωνισμός έφτανε ένα επίπεδο έντασης που αμφισβητούσε τον έλεγχο του κεφάλαιου...[5Midnight Oil... σελ. 215 - 216.]

Η επίγνωση ότι η “Αποκάλυψη” περί επικείμενης καταστροφής αν όχι του πλανήτη συνολικά σίγουρα μεγάλου μέρους των πολιτισμένων κοινωνιών λόγω “κλιματικής αλλαγής” (πρώην “φαινόμενο του θερμοκηπίου”) έχει ηλικία δεκαετιών δεν θα έπρεπε να σοκάρει. Υπάρχει μια σφικτή σχέση που κάνει αναγκαστική την δραματοποιημένη αναπαράσταση ενός Επερχόμενου Τέλους κάθε φορά που τα αφεντικά του καπιταλισμού τον αναδιαρθρώνουν: είναι η σχέση ανάμεσα στην ενέργεια και στο έργο. Την ανθρώπινη εργασία. Καμμία ανάγκη για ενεργειακές αναδιαρθρώσεις δεν θα υπήρχε σε καπιταλιστικές συνθήκες αν αυτές δεν στόχευαν στην αύξηση του παραγόμενου έργου.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Ziggy Stardust

co2

Σημειώσεις

1 - Από εισήγηση του Klaus Schwab, εκτελεστικού διευθυντή του “παγκόσμιου οικονομικού φόρουμ”, 14 Γενάρη 2019.
[ επιστροφή]

2 - Περισσότερα στο cyborg 16, η ιδεολογική διαχείριση της κλιματικής αλλαγής.
[ επιστροφή]

3 - The Work / Energy crisis and the Apocalypse, Νοέμβριος 1980, απ’ τον συλλογικό τόμο Midnight Oil, work, energy, war, 1973 - 1992, της αμερικανικής κολλεκτίβας Midnight Notes. 
[ επιστροφή]

4 - Το πρώτο αυστραλιανής παραγωγής θρίλερ Mad Max βγήκε στους κινηματογράφους παγκόσμια το 1979, και είχε τεράστια επιτυχία. Ακολούθησαν 3 sequels, το Mad Max 2 (1981), το Beyond Thunderdome (1985) και το Fyry Road (2015).
[ επιστροφή]

5 - Midnight Oil... σελ. 215 - 216.
[ επιστροφή]

κορυφή