Cyborg
Cyborg #16 - 10/2019

#16 - 10/2019

η ρατσιστική καταγωγή της αμερικανικής βιομηχανίας υψηλής τεχνολογίας

Πώς τα εργαλεία που κατασκευάστηκαν για την απογραφή πληθυσμού στις ΗΠΑ τροφοδότησαν τη ναζιστική γενοκτονία, τα στρατόπεδα συγκέντρωσης και τον κρατικό ρατσισμό - και βοήθησαν να ξεκινήσει η ψηφιακή εποχή.

Μια παγωμένη μέρα του Δεκεμβρίου 1896, ένας αμερικανός εφευρέτης βιαζόταν να προλάβει ένα τραίνο έξω από την ρωσική πόλη της Αγίας Πετρούπολης. Φορούσε ένα γούνινο σκούφο κι ένα βαρύ παλτό μ’ ένα τεράστιο κολάρο που κούμπωνε μέχρι τα αυτιά του. Κάλυπτε το στόμα του και το πυκνό του μουστάκι, αφήνοντας ένα ελάχιστο μέρος του προσώπου του να φαίνεται προς τα έξω.
Ο Χόλεριθ ήταν ένας υποχόνδριος που προτιμούσε να μένει στο σπίτι του με την γυναίκα του και την πεθερά του, ασχολούμενος με τις εφευρέσεις του. Μισούσε τα ταξίδια και ακόμη περισσότερο μισούσε να ταξιδεύει στην Ευρώπη. Σαν πρώιμη εκδοχή ενός γκουρού της τεχνολογίας, είχε εμμονή με την αποτελεσματικότητα και κορόιδευε τους ντόπιους για την πρόσδεσή τους σε πανάρχαιες παραδόσεις που σπαταλούσαν το χρόνο. «Ζούνε έτσι όπως ακριβώς συνέβαινε πριν χιλιάδες χρόνια» έγραφε στη γυναίκα του από την Ιταλία. «Τους είδα να κόβουν ξύλα στο δρόμο από την Νάπολη στην Πομπηία κι όταν έφτασα στην Πομπηία, βρήκα τοιχογραφίες που αναπαριστούσαν ακριβώς τον ίδιο τρόπο κοψίματος των ξύλων».
Παρόλη την γκρίνια του για τα ταξίδια, ο εφευρέτης είχε διανύσει πολύ δρόμο στη ζωή του. Ο Χόλεριθ ήταν μόλις 36 ετών, είχε ανατραφεί από την χήρα μητέρα του σε ένα ταπεινό σπίτι στη Νέα Υόρκη, και παρόλα αυτά είχε μόλις περάσει εβδομάδες ολόκληρες συναναστρεφόμενος με αριστοκράτες μιας από τις πλέον μυθικές βασιλικές δυναστείες του κόσμου. Και τώρα επέστρεφε στην πατρίδα του με ένα παχυλό συμβόλαιο για τα νέα του επιχειρηματικά σχέδια.

Λίγα χρόνια νωρίτερα, ο ρώσος τσάρος Νικόλαος Β’ είχε εκδώσει ένα αυτοκρατορικό διάταγμα διατάσσοντας τους υπουργούς του να φέρουν σε πέρας την πρώτη απογραφή πληθυσμού σε όλη την χώρα. Με την οριστική προθεσμία του 1897 να πλησιάζει, έτρεχαν να προλάβουν. Ήξεραν ότι είχαν μπροστά τους ένα έργο μνημειακών διαστάσεων - και πιθανόν αδύνατο να διεκπεραιωθεί.
Η ρωσική αυτοκρατορία είχε ένα πληθυσμό που υπολογιζόταν μεταξύ 100 και 200 εκατομμυρίων ανθρώπων, ένα εύρος που εξηγεί για ποιο λόγο ο τσάρος χρειαζόταν μια απογραφή. Η χώρα εκτεινόταν από την Ευρώπη και μέχρι όλο το μήκος της Ασίας, μια έκταση σχεδόν τριπλάσια των ΗΠΑ. Για να καταμετρήσουν όλους αυτούς τους ανθρώπους οι απογραφείς θα έπρεπε να ταξιδέψουν σε εξαιρετικά απομονωμένες περιοχές και να ρωτήσουν ανθρώπους σε δεκάδες διαλέκτους. Και τα προβλήματα ήδη έβραζαν. Οι κοινότητες των Τατάρων μουσουλμάνων στη νότια Ρωσία είδαν στην σχεδιαζόμενη καταμέτρηση μια μυστική τσαρική συνομωσία με στόχο να τους προσηλυτίσει στον χριστιανισμό, ενώ κάποιες ορθόδοξες σέκτες είδαν την απογραφή σαν σημάδι του αντίχριστου και ορκίστηκαν να καούν ζωντανοί παρά να υποκύψουν σε τέτοια βλασφημία.
Το να γίνει η απογραφή ήταν μόλις η μισή δουλειά. Τα δεδομένα θα έπρεπε να οργανωθούν και να αναλυθούν. Ο τσάρος ήθελε η απογραφή να γίνει με τις πιο σύγχρονες μεθόδους - να περιλαμβάνει στοιχεία για την ηλικία, το επίπεδο μόρφωσης, το φύλο, την εθνικότητα, τον τόπο γέννησης, την κατοικία και την απασχόληση. Ήταν ο χειρότερος εφιάλτης του γραφειοκράτη.
Οι υπεύθυνοι της απογραφής ήξεραν ότι ο μόνος τρόπος να τελειώσουν την δουλειά μέσα σε ένα εύλογο χρονικό διάστημα θα ήταν να χρησιμοποιήσουν την πιο εξελιγμένη τεχνολογία που ήταν διαθέσιμη στην αγορά. Και εδώ είναι που μπαίνει ο 36χρονος Χόλεριθ στην ιστορία.

Λίγα χρόνια πριν, δουλεύοντας για το αμερικανικό γραφείο απογραφής, ο Χόλεριθ είχε αναπτύξει τον πρώτο μαζικής παραγωγής λειτουργικό υπολογιστή: την μηχανή πινάκων Χόλεριθ. Μια ηλεκτρομηχανική συσκευή, μεγέθους ενός μεγάλου γραφείου, που χρησιμοποιούσε διάτρητες κάρτες και μια έξυπνη διάταξη γραναζιών, επιλογέων και ηλεκτρικών επαφών, η οποία επεξεργαζόταν δεδομένα με εκπληκτική ταχύτητα κι ακρίβεια. Δουλειά που πριν απαιτούσε χρόνια για να γίνει με το χέρι, τώρα μπορούσε να τελειώσει μέσα σε λίγους μήνες. Όπως το περιέγραψε μια αμερικανική εφημερίδα, «με την βοήθεια της μηχανής, αρκούν 15 κυρίες για να καταμετρήσουν μισό εκατομμύρια άτομα την ημέρα».
Η Ρωσία δεν ήταν η μόνη χώρα που είχε δείξει ενδιαφέρον για την υπολογιστική τεχνολογία του Χόλεριθ. Είχε στήσει την έδρα του λίγα χρόνια πριν στην Νέα Υόρκη, αλλά είχε γίνει ήδη γνωστός στους πιο υψηλούς κύκλους γραφειοκρατών σε όλο τον κόσμο. Ο Καναδάς, η Γερμανία και η Νορβηγία ανυπομονούσαν να μισθώσουν τις μηχανές του, ενώ μια εταιρεία στην Αυστρία προσπαθούσε πειρατικά να αντιγράψει τα σχέδια και να τα προσφέρει στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις σε χαμηλότερη τιμή.
Οι μηχανές πινάκων του Χόλεριθ μπορούσαν να δουλέψουν με κάθε είδος δεδομένων και να ενταχθούν στο οργανόγραμμα οποιασδήποτε επιχείρησης που είχε τις πληροφορίες στο κέντρο της δραστηριότητάς της.  Σιδηροδρομικές κι ασφαλιστικές εταιρείες έκαναν ουρά έξω από την πόρτα του Χόλεριθ για να αποκτήσουν μηχανές προσαρμοσμένες στις ανάγκες τους.

Μηχανή Χόλεριθ

η μηχανή πινάκων του Χόλεριθ

Η εφεύρεση του Χόλεριθ είχε πιάσει τον παλμό της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης - μια εποχή ταχείας αυτοματοποίησης και μηχανοποίησης. Ήταν η εποχή των σιδηροδρόμων, των τεράστιων ατμόπλοιων, του τηλέγραφου, του ραδιοφώνου, του ηλεκτρισμού, των μεγάλων εργοστασίων και των χωρίς προηγούμενο διεθνών επικοινωνιών σε πραγματικό χρόνο. Ακτοπλοϊκά και σιδηροδρομικά προγράμματα δρομολογίων, περίπλοκα τραπεζικά δεδομένα, αναλογιστικοί πίνακες, προγράμματα κοινωνικής ασφάλισης, κυβερνητικοί προϋπολογισμοί, όλα διογκώνονταν με ρυθμό μεγαλύτερο από αυτό που οι άνθρωποι μπορούσαν να παρακολουθήσουν. Η πληροφορία ήταν βασίλισσα και η επεξεργασία δεδομένων ήταν σε διαρκή ζήτηση.
Μέσα σε λίγα χρόνια, ο Χόλεριθ είχε γίνει ο πάμπλουτος ιδιοκτήτης μιας εταιρείας η οποία θα ξεκινούσε την αμερικανική βιομηχανία υπολογιστών. Λίγες δεκαετίες μετά την επιστροφή του από τη Ρωσία, η τεχνολογία του θα αποτελέσει την ραχοκοκαλιά της International Business Machines ή IBM - του παγκόσμιου κολοσσού που για έναν αιώνα σχεδόν θα γίνει συνώνυμος με την επεξεργασία πληροφοριών και την τεχνολογία υπολογιστών. Κάτω απ’ την ταμπέλα της IBM, η τεχνολογία του Χόλεριθ θα τροφοδοτήσει με ισχύ κυβερνήσεις, στρατούς κι επιχειρήσεις σε όλο τον κόσμο, θα ροκανίσει νούμερα σε όλη τη διάρκεια του Ψυχρού Πολέμου και θα φτάσει μέχρι την αυγή της εποχής του internet. Ο κόσμος δεν χρησιμοποίησε απλά τις μηχανές πινάκων του Χόλεριθ· εθίστηκε σε αυτές και μετασχηματίστηκε από αυτές.
Ο Χόλεριθ χαιρετίστηκε ως μεγαλοφυΐα. Πολλοί πίστευαν ότι η εφεύρεσή του ήταν τμήμα μιας μεγαλύτερης τεχνολογικής επανάστασης υποκινούμενης από τα data που θα κατέληγε σε έναν καλύτερο, πιο αποτελεσματικό και πιο αρμονικό κόσμο. Ένας κορυφαίος αμερικανός στατιστικολόγος είχε προβλέψει ότι θα μας οδηγήσει σε μια εποχή «παγκόσμιας δικαιοσύνης» και «θα κάνει τους παγκόσμιους πολέμους αδύνατους».
Όμως, παρ’ όλες τις ουτοπικές κουβέντες για τους υπολογιστές του Χόλεριθ, η τεχνολογία της πληροφορικής έχει σκοτεινές ρίζες.

το όνειρο του «Make America Great Again»

Η απογραφή στις ΗΠΑ - που το σύνταγμα επιβάλλει να διεξάγεται κάθε δέκα χρόνια - είναι ξανά στις ειδήσεις όχι μόνο γιατί είναι προγραμματισμένη να διεξαχθεί το 2020, αλλά επειδή, όπως έχει συμβεί συχνά στο παρελθόν, η απογραφή είναι ένα πολιτικό ζήτημα με αναπόφευκτες φυλετικές διαστάσεις.
Η τρέχουσα αντιδικία έχει να κάνει με ένα σχέδιο που μηχανεύτηκε ο πρώην σύμβουλος του Τραμπ Στηβ Μπάνον, να συμπεριληφθεί ένα ερώτημα για την ιθαγένεια στην απογραφή του 2020. Επιφανειακά, φαίνεται να είναι μια ασήμαντη λεπτομέρεια. Αλλά υπάρχει ένα ισχυρό επιχείρημα ότι αυτή η προσθήκη θα έχει βαριές πολιτικές συνέπειες για όλη την επόμενη δεκαετία. (…)
Μια προσεκτική ανάγνωση της πρότασης του υπουργείου εμπορίου [στμ: το αμερικανικό σύνταγμα ορίζει η απογραφή να διεξάγεται από το συγκεκριμένο υπουργείο] για την προσθήκη του συγκεκριμένου ερωτήματος, δείχνει ότι η διοίκηση Τραμπ θέλει να χρησιμοποιήσει την απογραφή για να κατασκευάσει ένα πρώτο του είδους του μητρώο για ολόκληρο τον πληθυσμό των ΗΠΑ - μια απόφαση που ολοφάνερα υπερβαίνει τα νομικά όρια της απογραφής. (…) Με δεδομένη την εχθρική στάση της τωρινής διοίκησης απέναντι στην μετανάστευση, το γεγονός ότι θέλει να κατασκευάσει μια αναλυτική βάση δεδομένων περί εθνικότητας, είναι εξαιρετικά ανησυχητική. (…)

Ότι κι αν αποφασίσουν τελικά τα δικαστήρια, η τελευταία διαμάχη γύρω από την απογραφή δεν είναι καθόλου νέα. Στο μεγαλύτερο μέρος της ιστορίας της η απογραφή - και η οριζόμενη από το σύνταγμα γραφειοκρατία που την διεξάγει - είναι συνυφασμένη με τον σωβινισμό, την θρησκοληψία και τον φόβο του «άλλου».
Η σκοτεινή κι άσχημη ιστορία της απογραφής την καθιστά αποκαλυπτικό μάρτυρα των φυλετικών πολιτικών στις ΗΠΑ. Το γεγονός ότι η απογραφή έπαιξε ταυτόχρονα έναν κεντρικό ρόλο στην ανάδυση της πληροφορικής εποχής πριν 130 χρόνια δεν είναι καθόλου άσχετο κι αποκαλύπτει πώς οι υπολογιστές, η μαζική επιτήρηση και οι ρατσιστικές πολιτικές ήταν συνδεδεμένες από την πρώτη στιγμή.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

 μετάφραση / απόδοση Hurry Tuttle

κορυφή