Cyborg
Cyborg #16 - 10/2019

#16 - 10/2019

η ιδεολογική διαχείριση της κλιματικής αλλαγής

«Στην περίπτωση που υπάρξουν έντονα φαινόμενα κλιματικής αλλαγής, δηλαδή μια μέση αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας κατά 2.6 βαθμούς Κελσίου μέχρι το 2040, τότε μη  γραμμικά περιβαλλοντικά γεγονότα μεγάλης έκτασης θα προκαλέσουν μη γραμμικά κοινωνικά γεγονότα μεγάλης έκτασης. Σε αυτό το σενάριο, το μέγεθος των αλλαγών και οι ολέθριες συνέπειές τους, όπως οι πανδημίες, θα φέρουν τα έθνη ανά τον κόσμο σε σημείο ασφυξίας. Η εσωτερική συνεκτικότητά τους, ακόμα και στην περίπτωση των Η.Π.Α., θα τεθεί υπό δοκιμασία, τόσο ως αποτέλεσμα μιας δραματικής αύξησης της μετανάστευσης όσο και λόγω μεταβολών στις αγροτικές πρακτικές και στη διαθεσιμότητα του νερού. Οι πλημμύρες παράκτιων περιοχών ανά τον κόσμο, ειδικά στην Ολλανδία, στις Η.Π.Α., στη νότια Ασία και στην Κίνα, ενδεχομένως να δημιουργήσουν ρωγμές στο τοπικό και εθνικό αίσθημα ταυτότητας. Δεν μπορούν να αποκλειστούν οι ένοπλες συγκρούσεις μεταξύ εθνών για την πρόσβαση σε φυσικούς πόρους, όπως ο Νείλος και οι παραπόταμοί του· ακόμα και ο πυρηνικός πόλεμος είναι πιθανός. Το φάσμα των κοινωνικών συνεπειών εκτείνεται από την άνοδο του θρησκευτικού φανατισμού μέχρι ακόμα και το απόλυτο χάος. Με βάση αυτό το σενάριο, η κλιματική αλλαγή θα επιφέρει μια μόνιμη μεταβολή στις σχέσεις του ανθρώπου με τη φύση.»

Από πού προέρχεται το παραπάνω απόσπασμα; Οι διαφόρων ειδών οικολογικές οργανώσεις θα ήταν μια εύκολη υποψηφιότητα. Ή ίσως κάποιο πράσινο κόμμα. Θα ταίριαζε ακόμα και σε οργανώσεις της εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς. Αν σας λέγαμε ότι ανήκει σε κάποιο από τα ελληνικά κόμματα, θα μπορούσατε, με κάποια, έστω μικρή, βεβαιότητα, να πείτε ποιο είναι αυτό; Δύσκολο. Εν πάση περιπτώσει, η απάντηση βρίσκεται στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού και πρόκειται για μια έκθεση του 2007 που συνυπογράφουν το Center for Strategic and International Studies και το Center for a New American Security, [1Ο τίτλος της είναι «The Age of Consequences: The Foreign Policy and National Security Implications of Global Climate Change».] αμφότερα think-tank που εξειδικεύονται σε γεωπολιτικές αναλύσεις κι έχουν στενές σχέσεις με το στρατιωτικο-αστυνομικό σύμπλεγμα των Η.Π.Α. Αυτό το μικρό κουίζ είναι αρκετό για να καταλάβει κανείς τον βαθμό στον οποίο η ρητορική περί κλιματικής αλλαγής έχει διαποτίσει τη σκέψη των υπηκόων των δυτικών κοινωνιών. Η κλιματική αλλαγή συνιστά πλέον ένα αυταπόδεικτο γεγονός (περίπου όπως το ότι η γη είναι στρογγυλή) που ο οποιοσδήποτε μπορεί (αλλά και πρέπει) να το υιοθετήσει ως τέτοιο. Ο πολιτικός χώρος στον οποίο ανήκει κάποιος μοιάζει σχεδόν αδιάφορος μπροστά στο φάσμα μιας τέτοιας απειλής υπαρξιακού μεγέθους – αν και βολεύει περισσότερο το να ανήκει στα φιλελεύθερα (είτε δεξιάς είτε αριστερής κοπής) κι «ευαίσθητα» μεσοστρώματα της δύσης· ο «αγώνας» κατά της κλιματικής αλλαγής βοηθάει στον ύπνο.

Η πραγματικότητα βέβαια είναι ελαφρώς πιο σύνθετη από το απλοϊκό σχήμα που ξεκινάει από τον χαλασμένο καταλύτη του αυτοκινήτου σας για να καταλήξει στην κατάρρευση του ανθρώπινου πολιτισμού μέσα στις επόμενες δεκαετίες. Είναι γεγονός ότι μεταξύ των επιστημόνων υπάρχει μια ισχυρά πλειοψηφική συναίνεση όσον αφορά τόσο στην ύπαρξη της κλιματικής αλλαγής, δηλαδή στην αύξηση της παγκόσμιας μέσης θερμοκρασίας, όσο και στις αιτίες της, που αποδίδονται στα αυξημένα επίπεδα διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα λόγω της καύσης ορυκτών καυσίμων. Η συναίνεση είναι πλειοψηφική, αλλά όχι απόλυτη. Ενστάσεις έχουν κατά καιρούς διατυπωθεί έναντι όλων των κρίκων της συλλογιστικής αλυσίδας που ξεκινάει από τις εκπομπές ρύπων και φτάνει στην αύξηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας. Ακόμα και η «απλή» μέτρηση της παγκόσμιας θερμοκρασίας δεν έχει πάντα την απαραίτητη αξιοπιστία που θα περίμενε κανείς, εφόσον δεν πρόκειται φυσικά για μια μέτρηση αλλά για έναν μεσοσταθμικό υπολογισμό που εκτείνεται τόσο χωρικά, σε όλο τον πλανήτη, όσο και χρονικά, σε όλη τη διάρκεια ενός έτους, με όλες τις αβεβαιότητες που τέτοιοι υπολογισμοί συνεπάγονται. Όταν δε τέτοιες μετρήσεις αναφέρονται σε προηγούμενους αιώνες, οπότε και πρέπει να γίνουν έμμεσα (π.χ., μέσω των δακτυλίων που σχηματίζουν οι κορμοί των δέντρων), τότε το εύρος της αβεβαιότητας μεγεθύνεται ακόμα περισσότερο, ειδικά όταν μιλάμε για μεταβολές της θερμοκρασίας της τάξης του μισού βαθμού Κελσίου - τόσο περίπου υπολογίζεται ότι είναι η αύξηση της θερμοκρασίας σε σχέση με την προ-βιομηχανική εποχή. Η συζήτηση περιπλέκεται ακόμα περισσότερο όταν φτάνει στο ζήτημα της αιτιώδους (ή μη) σχέσης μεταξύ επιπέδων διοξειδίου του άνθρακα και θερμοκρασίας. Εδώ πλέον δεν μιλάμε καν για μετρήσεις και πειραματικά αποτελέσματα, αλλά για μαθηματικά και υπολογιστικά μοντέλα τα οποία βασίζονται σε συγκεκριμένες υποθέσεις, όπως, π.χ., ότι η αύξηση του διοξειδίου συνεπιφέρει και αύξηση των υδρατμών που είναι και το ατμοσφαιρικό συστατικό που πραγματικά οδηγεί σε αύξηση της θερμοκρασίας. Επιπλέον, τέτοια μοντέλα έχουν το πρόβλημα ότι δεν είναι εύκολο να επαληθευτούν ή να διαψευστούν, παρεκτός σε πολύ απλοποιημένη μορφή.

η ιδεολογική διαχείριση της κλιματικής αλλαγής

Δεν έχουμε ούτε τη δυνατότητα ούτε τη διάθεση να παρακολουθήσουμε τη σχετική επιστημονική συζήτηση σε όλες της τις λεπτομέρειες. Υπάρχουν, ωστόσο, ορισμένες παραφωνίες που δύσκολα μπορούν να παραβλεφθούν, ακόμα κι αν κανείς ξεκινήσει έχοντας ως δεδομένη την αύξηση της θερμοκρασίας και τις ανθρωπογενείς αιτίες της. Αν η κλιματική αλλαγή θεωρείται ως κάτι βέβαιο, αυτό που δεν είναι καθόλου βέβαιο αφορά στις συνέπειές της που βρίσκονται εκτός των προβλεπτικών δυνατοτήτων του οποιουδήποτε υπολογιστικού μοντέλου. Σε αντίθεση με τα όποια καταστροφολογικά σενάρια, δεν είναι καθόλου αυτονόητο ότι το αποτέλεσμα θα ήταν κάποια οικοσυστημική κατάρρευση, μια δαντικής έμπνευσης κόλαση με ατελείωτες φωτιές γύρω από τον ισημερινό και μόνιμες πλημμύρες σε μεγαλύτερα γεωγραφικά πλάτη. Εξίσου πειστικά θα μπορούσε να υποστηριχτεί και το σενάριο μιας επαναφοράς του πλανήτη σε θερμοκρασίες ιδιαίτερα ευνοϊκές για την περαιτέρω εξάπλωση πλούσιων και πυκνόφυτων δασών, όπως εξάλλου ήταν η κατάσταση της γης την εποχή των δεινοσαύρων όταν και επικρατούσαν θερμοκρασίες σημαντικά μεγαλύτερες της σημερινής. Οι παραφωνίες στη συζήτηση για την κλιματική αλλαγή γίνονται ακόμα πιο φάλτσες όταν αυτή περνάει σε κοινωνικο-πολιτικά ζητήματα, όπως στο απόσπασμα με το οποίο ξεκινήσαμε. Όταν πίσω από το προκάλυμμα μιας επιστημονικού τύπου «αντικειμενικότητας» επιστρατεύεται ολόκληρο το οπλοστάσιο μιας αποκαλυψιακής τρομολαγνείας με αρρώστιες, πολέμους και κατάρρευση ολόκληρων κρατών, τότε δικαιούται κανείς να υποψιάζεται ότι η εκ των άνω (υπάρχει και άλλη άραγε;) διαχείριση του ζητήματος της κλιματικής αλλαγής σε ιδεολογικό επίπεδο έχει το μεταφυσικό άρωμα μιας οιονεί θρησκευτικής παράκρουσης. Περίπου όπως στην πιο πρόσφατη περίπτωση της τεχνητής νοημοσύνης και των τρομακτικών απειλών υπό τις οποίες υποτίθεται ότι θα θέσει την ανθρωπότητα, από την εξαφάνιση θέσεων εργασίας μέχρι και τον πλήρη αφανισμό της (πάλι ίδιο το σενάριο, τι σύμπτωση!). Ή, όπως ήταν της μόδας μερικές δεκαετίες νωρίτερα, παρόμοια με τα σενάρια ενός παγκόσμιου πυρηνικού πολέμου. Με τη διαφορά ότι τα κινήματα κατά της ατομικής ενέργειας είχαν ξεκινήσει όντως από τα κάτω και ότι το τότε δυστοπικό σενάριο δεν αφορούσε κάποια υπερθέρμανση, αλλά το αντίθετο: την πιθανότητα ενός πυρηνικού χειμώνα, ως αποτέλεσμα της χρήσης ατομικών όπλων.  Αλλάζουν οι καιροί (μεταφορικά...) όμως, αλλάζουν και οι μόδες.

Το ενδιαφέρον εδώ είναι ότι  οι σχετικές έρευνες για την κλιματική αλλαγή ήταν από τότε διαθέσιμες, όμως ουδείς φαινόταν να δίνει σημασία. Ο πυρηνικός χειμώνας δέσποζε στα μέσα εξημέρωσης και στα μυαλά των υπηκόων. Ήδη από το 1967 είχαν εμφανιστεί τα πρώτα άρθρα σε έγκυρα επιστημονικά περιοδικά που προέβλεπαν μια αύξηση της γήινης θερμοκρασίας κατά δύο βαθμούς Κελσίου σε περίπτωση διπλασιασμού των επιπέδων του διοξειδίου του άνθρακα. Παρόμοια άρθρα δεν έλειψαν ούτε κατά τις επόμενες δεκαετίες του 70 και του 80 χωρίς κάποια σημαντική διαφορά σε σχέση με σήμερα ως προς το είδος και την ακρίβεια των προβλέψεών τους. Δεν μεσολάβησε στο μεσοδιάστημα κάποια σημαντική μεθοδολογική αλλαγή ούτε έγιναν διαθέσιμα νέα δεδομένα που να αλλάζουν τα αποτελέσματα των προηγούμενων ερευνών. Παρ’ όλα αυτά, διαρκούντος του ψυχρού πολέμου, η υπερθέρμανση του πλανήτη παρέμεινε στο περιθώριο της προσοχής.

Σημείο καμπής για την ιδεολογική διαχείριση του ζητήματος «κλιματική αλλαγή» φαίνεται πως ήταν οι αρχές της δεκαετίας του 90 όταν, υπό την αιγίδα πλέον του Ο.Η.Ε. (άραγε ποιος θυμάται ότι υπάρχει ακόμα αυτός ο οργανισμός;), άρχισαν να διοργανώνονται τα πρώτα μεγάλης εμβέλειας συνέδρια για τη διάσωση του πλανήτη, με πιο εμβληματικό το Earth Summit του 1992 στο Ρίο ντε Τζανέιρο. Έχει τη σημασία του εδώ να σημειωθεί ότι αφορμή για τα συγκεκριμένα συνέδρια δεν ήταν η πίεση που ασκούσαν τα οικολογικά κινήματα. Αντιθέτως, επρόκειτο για μια σειρά κινήσεων εκ των άνω, με μερικές από τις φιγούρες που εμπλέκονταν να μην είναι υπεράνω πάσης οικολογικής υποψίας (όπως, για παράδειγμα, ο Maurice Strong, ανθυπο-πετρελαιάς κατά το επάγγελμα, αλλά και καθ’ έξιν πρωτοπόρος στη μάχη κατά της κλιματικής αλλαγής). Ανάμεσα στα άλλα, ρητός στόχος του Earth Summit ήταν και η «αναζωογόνηση της διεθνούς συνεργασίας πάνω σε αναπτυξιακά ζητήματα μετά το τέλος του ψυχρού πολέμου» [2Για λεπτομέρειες, βλ. την αναφορά του Denis Rancourt, «Geo-economics and geo-politics drive successive eras of predatory globalization and social engineering».].

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Separatrix

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1 - Ο τίτλος της είναι «The Age of Consequences: The Foreign Policy and National Security Implications of Global Climate Change».
[ επιστροφή ]

2 - Για λεπτομέρειες, βλ. την αναφορά του Denis Rancourt, «Geo-economics and geo-politics drive successive eras of predatory globalization and social engineering».
[ επιστροφή ]

κορυφή