Cyborg
Cyborg #15 - 06/2018

#15 - 06/2019

οι “φιλοσοφικές” ανησυχίες  της μηχανοποίησης των πάντων

Στις αρχές του 21ου αιώνα η προβληματοποίηση της συνείδησης, με άλλα λόγια η διατύπωση ερωτημάτων του είδους “τι είναι η συνείδηση;”, δεν θα μπορούσε να ανήκει σ’ αυτό που ιστορικά έχει ονομαστεί είτε “φιλοσοφία” είτε “θρησκεία” είτε “πολιτική”. Η τωρινή “απορία” προέρχεται κατ’ ευθείαν απ’ τις νευροεπιστήμες. Οι ειδικοί των απεικονιστικών κατηγοριοποιήσεων και των νευροχημικών θεωριών δηλώνουν ήδη πως έχουν εξηγήσει ικανοποιητικά την λειτουργία επί μέρους “εγκεφαλικών μηχανισμών” (η λέξη “μηχανισμός” πρέπει να τονιστεί). Αν και ο κάθε μη ειδικός θα έπρεπε να είναι επιφυλακτικός με το τι σημαίνει “εξήγηση” όταν, για χάρη της, έχει προϋποτεθεί κάτι που ήδη εννοείται σαν “μηχανισμός” (άρα σαν μηχανή), οι νευροεπιστήμονες γενικά δεν έχουν τέτοιες επιφυλάξεις. Να ένα δείγμα νευροεπιστημονικής “φυσικότητας”: [1Bor Daniel, εφημ. “το βήμα”, 24 Αυγούστου 2013, παρακολουθώντας το μυαλό μας εν δράσει.]

...Πώς είναι να είσαι νυχτερίδα; Είναι η εμπειρία που βιώνεις βλέποντας το κόκκινο χρώμα ίδια με τη δική μου; Στην πραγματικότητα, πώς ξέρουμε με βεβαιότητα ότι οι άλλοι άνθρωποι έχουν συνείδηση; Θα έλεγα όμως ότι τελικά μάλλον η Νευροεπιστήμη, και όχι η Φιλοσοφία, είναι αυτή που έχει περισσότερες πιθανότητες να δώσει κάποια απάντηση σε αυτά τα τόσο δύσκολα ερωτήματα.

Ένας τομέας στον οποίο έχουμε κάνει μεγάλη πρόοδο είναι η ανακάλυψη των φυσιολογικών και νευρολογικών συσχετισμών της συνείδησης – πώς «φαίνεται» η συνείδηση στον εγκέφαλο, θα μπορούσε να πει κάποιος. Ένας τρόπος για να διερευνήσουμε αυτό το ερώτημα είναι παρατηρώντας τι αλλάζει όταν η συνείδηση περιορίζεται ή απουσιάζει, όπως συμβαίνει όταν οι άνθρωποι βρίσκονται σε κατάσταση φυτού, χωρίς δείγματα συνειδητότητας.

 Οι απεικονιστικές εξετάσεις του εγκεφάλου δείχνουν ότι αυτοί οι άνθρωποι συνήθως έχουν βλάβη στον θάλαμο, ένα κέντρο μεταβίβασης «σημάτων» που βρίσκεται ακριβώς στο μέσο του εγκεφάλου. Ένα άλλο κοινό εύρημα είναι η βλάβη στις συνδέσεις ανάμεσα στον θάλαμο και στον προμετωπιαίο φλοιό, μια περιοχή στο μπροστινό μέρος του εγκεφάλου η οποία γενικώς ευθύνεται για την υψηλού επιπέδου σύνθετη σκέψη.

Ο προμετωπιαίος φλοιός έχει επίσης συνδεθεί με τη συνείδηση μέσω μιας άλλης μεθόδου, της απεικόνισης του εγκεφάλου όταν τα άτομα χάνουν τη συνείδησή τους υποβαλλόμενα σε ολική αναισθησία. Καθώς η συνειδητότητα σβήνει, ένα δυσδιάκριτο σύνολο περιοχών απενεργοποιείται, με πλέον εξέχοντα απόντα τον προμετωπιαίο φλοιό.

Οι έρευνες του είδους υπήρξαν ανεκτίμητες για την καθοδήγησή μας στην αναζήτηση των τμημάτων του εγκεφάλου που σχετίζονται με το γεγονός ότι είμαστε ξύπνιοι και με συνείδηση, αλλά ακόμη δεν μπορούν να μας πουν τι συμβαίνει μέσα στον εγκέφαλο όταν, π.χ., βλέπουμε το κόκκινο χρώμα.
Το να βάλουμε απλώς κάποιον να ξαπλώσει σε έναν εγκεφαλικό τομογράφο ενώ κοιτάζει κάτι που είναι κόκκινο δεν έχει αποτέλεσμα, επειδή γνωρίζουμε ότι υπάρχει μεγάλο μέρος ασυνείδητης εγκεφαλικής δραστηριότητας που προκαλείται από τα οπτικά ερεθίσματα – για την ακρίβεια, από οποιοδήποτε αισθητήριο ερέθισμα. Πώς μπορούμε να ξεπεράσουμε αυτό το πρόβλημα;

Μια λύση είναι να χρησιμοποιήσουμε ερεθίσματα τα οποία βρίσκονται ακριβώς στο κατώφλι της αντίληψης, γι’ αυτό και γίνονται αντιληπτά μόνο κάποιες φορές – το να παίξουμε έναν ανεπαίσθητο θόρυβο, π.χ., ή να εμφανίσουμε μια λέξη σε μια οθόνη υπερβολικά σύντομα, τόσο ώστε σχεδόν να μην την παρατηρήσει κάποιος. Αν ο εθελοντής δεν παρατηρήσει συνειδητά τη λέξη που εμφανίζεται, το μόνο τμήμα του εγκεφάλου που ενεργοποιείται είναι αυτό που συνδέεται άμεσα με τα εμπλεκόμενα αισθητήρια όργανα, στη συγκεκριμένη περίπτωση τον οπτικό φλοιό. Αν όμως ο εθελοντής αντιληφθεί τις λέξεις ή τους ήχους, κάποιες άλλες περιοχές μπαίνουν και αυτές σε δράση. Αυτές είναι ο πλευρικός προμετωπιαίος φλοιός και ο οπίσθιος βρεγματικός φλοιός, μία ακόμη περιοχή που σχετίζεται με τη σύνθετη, υψηλού επιπέδου σκέψη και βρίσκεται στο επάνω μέρος του εγκεφάλου και προς τα πίσω.

Ευτυχώς, παρά το γεγονός ότι πολλά ζώα έχουν θάλαμο, οι δύο περιοχές του φλοιού που εμπλέκονται στη συνείδηση δεν είναι τόσο μεγάλες και καλά ανεπτυγμένες σε άλλα είδη όσο στους ανθρώπους. Αυτό ταιριάζει με τη διαδεδομένη αντίληψη ότι, αν και ίσως υπάρχει ένα φάσμα συνείδησης σε όλο το ζωικό βασίλειο, η δική μας μορφή συνείδησης έχει κάτι πολύ ξεχωριστό.

 Στους ανθρώπους οι τρεις περιοχές του εγκεφάλου που εμπλέκονται στη συνείδηση – ο θάλαμος, ο πλευρικός προμετωπιαίος φλοιός και ο οπίσθιος βρεγματικός φλοιός – μοιράζονται ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό: έχουν περισσότερες συνδέσεις μεταξύ τους και με άλλα σημεία του εγκεφάλου από ό,τι όλες οι άλλες περιοχές. Με τόσο πυκνές συνδέσεις αυτές οι τρεις περιοχές είναι οι πλέον κατάλληλες «υποψήφιες» για να δέχονται, να συνδυάζουν και να αναλύουν πληροφορίες από τον υπόλοιπο εγκέφαλο. Πολλοί νευροεπιστήμονες υποπτεύονται ότι αυτή η συγκέντρωση των πληροφοριών είναι το κύριο χαρακτηριστικό της συνείδησης. Όταν μιλάω με έναν φίλο στο μπαρ, για παράδειγμα, δεν τον αντιλαμβάνομαι ως μια σειρά αποκομμένα χαρακτηριστικά αλλά ως ένα ενιαίο σύνολο συνδυάζοντας την εμφάνισή του με τον ήχο της φωνής του, τη γνώση του ονόματός του, της αγαπημένης του μπίρας και ούτω καθ’ εξής – όλα αυτά συγκεντρωμένα σε ένα και μοναδικό πρόσωπο-αντικείμενο.
Πώς ο εγκέφαλος δένει μαζί όλα αυτά τα σκόρπια κομμάτια πληροφοριών που παρέρχονται από τόσα διαφορετικά σημεία του; Η επικρατέστερη θεωρία είναι ότι οι εμπλεκόμενοι νευρώνες αρχίζουν να ενεργοποιούνται συγχρονισμένα πολλές φορές ανά δευτερόλεπτο, ένα φαινόμενο το οποίο μπορούμε να δούμε ως εγκεφαλικά κύματα σε ένα ηλεκτροεγκεφαλογράφημα, για το οποίο ηλεκτρόδια τοποθετούνται στο κρανίο. Η υπογραφή της συνείδησης φαίνεται να είναι μια υπερταχεία μορφή αυτών των εγκεφαλικών κυμάτων η οποία ξεκινάει από τον θάλαμο και διαχέεται σε όλον τον φλοιό.
...

Το ότι ολόκληρη η πιο πάνω αλληλουχία παρατηρήσεων και συλλογισμών είναι ιστορικά και κοινωνικά προσδιορισμένη (τα ηλεκτρόδια και τα ηλεκτρο-εγκεφαλογραφήματα δεν είναι αιώνια “εργαλεία” της ανθρώπινης ζωής / ιστορίας!) θα ενοχλούσε την υποτιθέμενη “καθαρή έξοδο” απ’ την σφαίρα της λίγο πολύ ομιχλώδους φιλοσοφίας στο καθαρό τραπέζι (στην “καθαρή οθόνη”) της επιστήμης. Και θα την ενοχλούσε επειδή θα σχετικοποιούσε αυστηρά τόσο το ερώτημα “τι είναι η συνείδηση;” όσο και τις απαντήσεις: πρόκειται για μια έγκυρη διαδικασία ερωταπαντήσεων ΜΟΝΟ εφόσον είναι συνεπής με την καπιταλιστική ανάπτυξη (τεχνική και πολιτική κατά κύριο λόγο, αν και όχι μόνο) στις αρχές του 21ου αιώνα. Είναι μια έγκυρη διαδικασία ερωταπαντήσεων ΜΟΝΟ εφόσον είναι εξοπλισμένη με ηλεκτρόδια, ηλεκτρο-εγκεφαλογραφήματα - και μια ορισμένη αργκώ. Είναι, εν τέλει, μια έγκυρη διαδικασία ερωταπαντήσεων ΜΟΝΟ εφόσον η συνείδηση των νευροεπιστημόνων είναι συνεπής με το καπιταλιστικό (ερευνητικό, ακαδημαϊκό, εμπορικό) περιβάλλον τους.

Συνεπώς, αν ήδη υπάρχουν - εξηγήσεις - για - μηχανισμούς (εγκεφαλικούς) εκείνο που χρειάζεται είναι μια “ενοποιητική, καθολική θεωρία / απάντηση στο ερώτημα της συνείδησης” που να είναι συμβατή, συνεπής, με τις βασικές “παραδοχές” των επιστημόνων και των τεχνικών (γενικά) στις αρχές του 21ου αιώνα. Να είναι συνεπής, για παράδειγμα, με “παραδοχές” του είδους κατ’ αρχήν όλα είναι πληροφορίες και οι επεξεργασίες τους...
Μια “καθολική πληροφορική θεωρία περί συνείδησης” θα ήταν, έτσι, όχι απλά ευμενώς αποδεκτή απ’ τους νευροεπιστήμονες αλλά κάτι στρατηγικά σημαντικότερο: υποχρεωτική, αναγκαστική. Καμμία άσχετη ή εχθρική προς τον “πληροφορισμό” της 3ης και της 4ης βιομηχανικής επανάστασης απάντηση στο “ερώτημα” δεν θα είχε θέση· κι ας ήταν οσονδήποτε “φιλοσοφική”, “θρησκευτική” ή “πολιτική” θα ήθελε.

Δεν μπορεί, λοιπόν, να θεωρηθεί παράξενο το ότι μια τέτοια θεωρία φτιάχτηκε! Είναι ωστόσο ενδιαφέρον (και στόχος της κριτικής) το πόσο μακρυά είναι υποχρεωμένη, αναγκασμένη να πάει μια τέτοια “απάντηση στο ερώτημα της συνείδησης”...

Cyborg 15

μια μηχανοποιήσιμη “θεωρία των πάντων”

Ο ιταλός Giulio Tononi, αρχικά ψυχίατρος και στη συνέχεια νευροεπιστήμονας, καθηγητής ψυχιατρικής και επιστημών της συνείδησης στο πανεπιστήμιο του Wisconsin, είδε την φήμη του να απογειώνεται όταν διατύπωσε την Intergrated Information Theory - ΙΙΤ για την συνείδηση (“θεωρία ενσωμάτωσης πληροφοριών της συνείδησης”).  Αυτό που δεν έκανε ο Tononi ήταν να προσπαθήσει να ενοποιήσει τα ευρήματα των ηλεκτρο-εγκεφαλογραφημάτων σε έναν ενιαίο “χάρτη”. Αυτό που έκανε ήταν το αντίθετο: επιχείρησε να διατυπώσει μαθηματικού τύπου αξιώματα για το “είναι” της συνείδησης (και της εμπειρίας της)...

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Ziggy Stardust

Σημειώσεις

1 - Bor Daniel, εφημ. “το βήμα”, 24 Αυγούστου 2013, παρακολουθώντας το μυαλό μας εν δράσει.
[ επιστροφή ]

κορυφή