Cyborg
Cyborg #15 - 06/2018

#15 - 06/2019

Citius, Altius, Fortius... κάθε μέρα, όλη μέρα...
(η υγεία ως διαρκής αναβάθμιση)

Η επέλαση του υγιεινισμού τις τελευταίες δεκαετίες έχει υπάρξει σαρωτική, βρίσκοντας ελάχιστες αντιστάσεις και κάνοντας την εμφάνισή του ακόμα και υπό τον μανδύα ενός εναλλακτισμού που συχνά πλειοδοτεί σε υγιεινιστική υστερία.  Σύμφωνα με τους ειδικούς λοιπόν, για να παραμείνει κανείς υγιής αρκεί να κάνει (ή να μην κάνει) τα εξής: να μην καπνίζει (αλλά και να μην φορτώνει τους άλλους με τον καπνό του), να μην πίνει, να μην τρώει διατροφικά σκουπίδια (αλλά να πληρώνει τα διπλά για να αγοράζει οργανικά προϊόντα), να ασκείται (ιδρώνοντας σαν πειραματόζωο σε διαδρόμους γυμναστηρίων), να κάνει συστηματικά το ιατρικό του τσεκ-απ (ακόμα κι αν δεν αισθάνεται κάποια δυσφορία), να παρακολουθεί τις εξάρσεις της τάδε και της δείνα επιδημίας και να εμβολιάζεται έγκαιρα (ακόμα κι αν τα εμβόλια δεν έχουν ελεγχθεί συστηματικά)· με λίγα λόγια, να βρίσκεται σε μια μόνιμη κατάσταση εγρήγορσης απέναντι στο ίδιο του το σώμα. Και αν τελικά ασθενήσει, παρά την πιστή τήρηση του παραπάνω δεκαλόγου, πρέπει να αφεθεί στα «σίγουρα» χέρια αυτών των ίδιων ειδικών που φυσικά γνωρίζουν καλύτερα από τον ίδιο ποιο είναι το καλό του.

Πίσω από τις απαγορεύσεις και τις προσταγές των ειδικών, αν τις δει κανείς στο σύνολό τους (ακόμα κι αν, ως μεμονωμένες διαπιστώσεις, έχουν μία βάση), διακρίνεται εύκολα μια ασκητικού τύπου ιδεολογία που επιτάσσει ένα είδος πανοπτικού βλέμματος επί του ίδιου του εαυτού και μια αυτο-επιτήρηση προς διατήρηση της καλής υγείας. Όπως ένα κομμάτι ακίνητης περιουσίας απαξιώνεται όσο ο ιδιοκτήτης του αμελεί να το φροντίζει, έτσι και το ίδιο το σώμα φαίνεται να «χάνει σε αξία» όσο ο «κάτοχός» του δεν το αντιμετωπίζει ως ένα «ναό της ψυχής του» που απαιτεί τακτικές φροντίδες. Δεν είναι η αμείλικτη πάροδος του χρόνου με την αναπόφευκτη φθορά που επιφέρει ούτε οι πέρα από τον ατομικό έλεγχο πιέσεις του περιβάλλοντος που αναγνωρίζονται ως γενεσιουργές αιτίες της ασθένειας· είναι η ευθύνη του ίδιου του ατόμου που κάτι, κάπου, κάπως έκανε λάθος για να επιτρέψει στην ασθένεια να εμφανιστεί.[1Σε πρώτο χρόνο, αυτή η ασκητική του υγιεινισμού φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με την ταυτόχρονη επιτακτική πρό(σ)κληση προς κατανάλωση ανθυγιεινών προϊόντων που επίσης αποτελεί σταθερό μοτίβο των ώριμων καπιταλιστικών κοινωνιών. Είναι σαφές ότι κανένα άτομο δεν μπορεί να ακολουθεί ταυτόχρονα και τις δύο αυτές τάσεις σε μόνιμη βάση. Ωστόσο, είναι δυνατή μια άλλη συμπεριφορά που λειτουργεί ως κύκλος ανατροφοδότησης των δύο αυτών τάσεων: εκείνος ο «διπολισμός» όπου κανείς μπορεί να προβαίνει σε καταχρήσεις για ορισμένα διαστήματα και έπειτα να επιστρέφει, φορτωμένος ενοχικά σύνδρομα, σε υγιεινές συνήθειες· παραμένοντας εσαεί σε αυτή την αμφιταλάντευση (ξεκινώντας δίαιτα κάθε Δευτέρα...). Κι έτσι κερδίζει τόσο το κύκλωμα του υγιεινισμού όσο και αυτό των σκουπιδιών.]

Αυτή η εμμονή με την υγεία φυσικά δεν δείχνει κάποια σημάδια κάμψης τα τελευταία χρόνια. Η κίνηση φαίνεται ότι είναι αντίθετης φοράς, προς μια κατεύθυνση υπερέντασης της ιατρικής μέριμνας, σε τέτοιο βαθμό μάλιστα ώστε το ειδικό βάρος του ιατρικού κυκλώματος να προκαλεί πλέον προβληματισμούς και υποψίες, ακόμα και στα υψηλότερα κλιμάκια, ότι αποτελεί βαρίδι για τους κρατικούς προϋπολογισμούς. Σύμφωνα με μια πρόσφατη έκθεση (Απρίλιος 2019) του World Economic Forum, με τίτλο Health and Healthcare in the Fourth Industrial Revolution [2Μπορεί να βρεθεί στον παρακάτω σύνδεσμο: https://www.weforum.org/reports/health-and-healthcare-in-the-fourth-industrial-revolution-global-future-council-on-the-future-of-health-and-healthcare-2016-2018], το κόστος της ιατρικής μέριμνας στις Η.Π.Α. έχει φτάσει στο σημείο να αντιστοιχεί στο 17% του Α.Ε.Π. τους και υπολογίζεται ότι ο κύριος λόγος αύξησης αυτού του ποσοστού οφείλεται στο υψηλό κόστος των τεχνολογικών καινοτομιών που έχουν εισαχθεί στην ιατρική (ακριβότερα φάρμακα και συσκευές καθώς και υψηλότερα κόστη νοσοκομειακής νοσηλείας). Η απάντηση των συγγραφέων της έκθεσης απέναντι σε αυτή την πρόκληση είναι αναμενόμενη και κινείται στις βασικές γραμμές της 4ης βιομηχανικής επανάστασης: περισσότερη και πιο έξυπνη τεχνολογία [3Για μια εξήγηση των λόγων που η απαίτηση για περισσότερη τεχνολογία δεν πρόκειται να έχει ως αποτέλεσμα κάποιον εκδημοκρατισμό της ιατρικής περίθαλψης ούτε (κατά πάσα πιθανότητα) κάποια μείωση του κόστους της, παρά ίσως κάποια ανακατανομή του, βλ. το βιβλίο του Ιβάν Ίλλιτς «Ιατρική Νέμεση. Η απαλλοτρίωση της υγείας.», εκδ. Νησίδες, μτφρ. Β. Τομανάς.]. Γενετική μηχανική, βλαστοκύτταρα, ανοσοθεραπεία, ιατρική ακριβείας [4Βλ. Cyborg, τ.9, precision medicine: η εξατομίκευση της ιατρικής.], νανοτεχνολογία, τεχνητή νοημοσύνη, big data: αυτές είναι μερικές από τις τεχνολογίες του μέλλοντος που, κατά την έκθεση, θα αλλάξουν το τοπίο της ιατρικής. Προς ποια κατεύθυνση; Ιδού (τονισμός στο πρωτότυπο):

«Στο μέλλον, δύο θεμελιώδεις αλλαγές θα μεταμορφώσουν την ιατρική βιομηχανία. Πρώτον, η ιατρική περίθαλψη θα παρέχεται υπό τη μορφή ενός αδιάκοπου συνεχούς φροντίδας, υπερβαίνοντας το κλινικο-κεντρικό μοντέλο περίθαλψης και με μεγαλύτερη έμφαση στην πρόληψη και στην πρώιμη παρέμβαση. Δεύτερον, η παροχή ιατρικής περίθαλψης θα εστιάζει σε κάθε ξεχωριστό άτομο εντός του δικού του οικοσυστήματος και λαμβάνοντας περισσότερο υπόψιν τους ανθρώπους ή και τους ίδιους τους ασθενείς, κάτι που συχνά αναφέρεται και ως η καταναλωποίηση (consumerization) της ιατρικής περίθαλψης».

Αναμενόμενα, η έκθεση κλείνει εκφράζοντας και κάποιες στερεοτυπικές ανησυχίες για τις ηθικές διαστάσεις που ανακύπτουν από την εφαρμογή αυτών των τεχνολογιών και για τυχόν ανεπιθύμητες συνέπειες (τονισμός δικός μας):

«Ωστόσο, αυτές οι επαναστατικές τεχνολογίες έχουν επίσης συνέπειες που είναι ακούσιες και (συχνά) απρόβλεπτες. Οι καινούριες θεραπείες θα είναι διαθέσιμες μόνο σε ένα επίλεκτο κομμάτι της κοινωνίας; Αν οι καινούριες θεραπείες είναι ακριβές, μήπως αυτό θα επιδεινώσει τις ήδη υπαρκτές ανισότητες στον τομέα της υγείας; Υπάρχει περίπτωση νέες τεχνολογίες, σαν την CRISPR-Cas9, να χρησιμοποιηθούν για σκοπούς βελτίωσης; Οι επαγγελματίες της υγείας θα είναι κατάλληλα προετοιμασμένοι ώστε να χρησιμοποιήσουν τις νέες τεχνολογίες; Μήπως η τεχνολογία θα διαταράξει τη σχέση γιατρού – ασθενούς; Τα δεδομένα των ασθενών θα τύχουν επαρκούς προστασίας;»

Όπως γίνεται προφανές από τα παραπάνω αποσπάσματα, σε καμμία περίπτωση δεν γίνεται λόγος για μια αποφόρτιση του ιατρικού συστήματος (για μια απο-ιατρικοποίηση), αλλά αντίθετα για μια αλλαγή μοντέλου προς μια εντατικοποίηση της ιατρικής παρακολούθησης. Και το ερώτημα που ανακύπτει εδώ είναι το εξής: πρόκειται «απλά» για εντατικοποίηση με σκοπό τη μείωση του κόστους μέσω της πρόληψης ή μήπως αναδύεται και μια διαφορετική πλέον εννόηση της υγείας;

Cyborg 15

αυτο-βελτίωση σε βιολογικό επίπεδο

Η εσωτερίκευση ενός οιονεί ιατρικού βλέμματος (για να χρησιμοποιήσουμε έναν όρο του Φουκώ) απέναντι στον ίδιο τον εαυτό δεν θα ήταν δυνατή αν δεν είχε βρει το υπέρεισμά της σε μια διάχυτη κοινωνική ιδεολογία: αυτή της συνεχούς αυτο-βελτίωσης. Το εσωτερικευμένο ιατρικό βλέμμα είναι απλώς μια παραλλαγή αυτής της ιδεολογίας σε ιατρικά συμφραζόμενα· και (θα έπρεπε να) είναι προφανείς οι συγγένειες της εν λόγω ιδεολογίας με τον φιλελευθερισμό. Ήδη στη Δεύτερη Πραγματεία περί Κυβερνήσεως του Locke, ένα από τα καταστατικά κείμενα του φιλελευθερισμού (γραμμένο το 1690!), ως θεμελιώδης σχέση του ατόμου με τον κόσμο ορίζεται η σχέση κατοχής και ιδιοκτησίας. Όχι μόνο απέναντι σε κινητά και ακίνητα αγαθά αλλά απέναντι και στο ίδιο το σώμα του ατόμου. Ο άνθρωπος ορίζεται ως κάτοχος του σώματός του που μπορεί να το διαθέτει καταπώς εκείνος επιθυμεί. Δεν είναι της παρούσης να κάνουμε μια διεξοδική μελέτη του φιλελευθερισμού και της εξέλιξής του μέσα στους αιώνες μετά τον Locke. Αξίζει ωστόσο να σημειωθεί ότι οι πλήρεις συνέπειες της φιλελεύθερης ιδεολογίας άρχισαν να γίνονται εμφανείς σχεδόν 300 χρόνια αργότερα, με την άνοδο του νεοφιλελευθερισμού [5Οι υπαρκτές συγγένειες κλασσικού φιλελευθερισμού και νεοφιλελευθερισμού σε κοινωνικό επίπεδο δεν θα έπρεπε να οδηγήσουν στο εύκολο συμπέρασμα ότι έχουν ίδιας εγγύτητας συγγένειες και σε άλλα επίπεδα. Σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο έχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις. Δεν θα επεκταθούμε εδώ, αλλά κάνουμε αυτή την παρατήρηση προς αποφυγή εύκολων παρανοήσεων.]  και των μεταπολεμικών μεταμορφώσεών του. Αν ο νεοφιλελευθερισμός κατάφερε τελικά να θέσει στο επίκεντρο την προτεραιότητα του ατόμου έναντι της κοινωνίας (και την «απελευθέρωσή» του από αυτήν), ταυτόχρονα φόρτωσε το άτομο και με την ευθύνη να αντιμετωπίζει τον εαυτό του ως μία επιχείρηση· κι αυτό όχι μόνο στα προσωπικά οικονομικά του αλλά στο σύνολο των σχέσεών του που πλέον άρχισαν να λαμβάνουν τη μορφή οικονομικών συναλλαγών. Με τον ίδιο τρόπο που κάποιος διαχειρίζεται το προσωπικό του οικονομικό «κεφάλαιο» (προφανώς ο όρος «κεφάλαιο» είναι τερατωδώς καταχρηστικός όταν μιλάμε για έναν απλό μισθό, αλλά αυτή είναι η δουλειά της ιδεολογίας) έτσι οφείλει να καλλιεργεί και να αυξάνει το κοινωνικό του «κεφάλαιο»· ή ακόμα και τα «αποθέματα» της υγείας του. Η ιδεολογία της αυτο-πραγμάτωσης βρέθηκε έτσι στο απόγειό της.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Separatrix

Σημειώσεις

1 - Σε πρώτο χρόνο, αυτή η ασκητική του υγιεινισμού φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με την ταυτόχρονη επιτακτική πρό(σ)κληση προς κατανάλωση ανθυγιεινών προϊόντων που επίσης αποτελεί σταθερό μοτίβο των ώριμων καπιταλιστικών κοινωνιών. Είναι σαφές ότι κανένα άτομο δεν μπορεί να ακολουθεί ταυτόχρονα και τις δύο αυτές τάσεις σε μόνιμη βάση. Ωστόσο, είναι δυνατή μια άλλη συμπεριφορά που λειτουργεί ως κύκλος ανατροφοδότησης των δύο αυτών τάσεων: εκείνος ο «διπολισμός» όπου κανείς μπορεί να προβαίνει σε καταχρήσεις για ορισμένα διαστήματα και έπειτα να επιστρέφει, φορτωμένος ενοχικά σύνδρομα, σε υγιεινές συνήθειες· παραμένοντας εσαεί σε αυτή την αμφιταλάντευση (ξεκινώντας δίαιτα κάθε Δευτέρα...). Κι έτσι κερδίζει τόσο το κύκλωμα του υγιεινισμού όσο και αυτό των σκουπιδιών.
[ επιστροφή ]

2 -  Μπορεί να βρεθεί εδώ
[ επιστροφή ]

3 - Για μια εξήγηση των λόγων που η απαίτηση για περισσότερη τεχνολογία δεν πρόκειται να έχει ως αποτέλεσμα κάποιον εκδημοκρατισμό της ιατρικής περίθαλψης ούτε (κατά πάσα πιθανότητα) κάποια μείωση του κόστους της, παρά ίσως κάποια ανακατανομή του, βλ. το βιβλίο του Ιβάν Ίλλιτς «Ιατρική Νέμεση. Η απαλλοτρίωση της υγείας.», εκδ. Νησίδες, μτφρ. Β. Τομανάς.
[ επιστροφή ]

4 - Βλ. Cyborg, τ.9, precision medicine: η εξατομίκευση της ιατρικής.
[ επιστροφή ]

5 - Οι υπαρκτές συγγένειες κλασσικού φιλελευθερισμού και νεοφιλελευθερισμού σε κοινωνικό επίπεδο δεν θα έπρεπε να οδηγήσουν στο εύκολο συμπέρασμα ότι έχουν ίδιας εγγύτητας συγγένειες και σε άλλα επίπεδα. Σε πολιτικό και οικονομικό επίπεδο έχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις. Δεν θα επεκταθούμε εδώ, αλλά κάνουμε αυτή την παρατήρηση προς αποφυγή εύκολων παρανοήσεων.
[ επιστροφή ]

κορυφή