Cyborg
Cyborg #13 - 10/2018

#14 - 02/2019

η εργάτρια και η βασίλισσα: η επιγενετική πάνω στο ντετερμινισμό του dna

... Η θεμελιώδης πεποίθηση που ονομάζεται γενετικός ντετερμινισμός στην ουσία σημαίνει πως οι ζωές μας, οι οποίες ορίζονται ως τα φυσικά, βιολογικά και συναισθηματικά χαρακτηριστικά της συμπεριφοράς μας, ελέγχονται πλήρως απ’ τον γενετικό μας κώδικα.
Αυτού του είδους οι πεποιθήσεις δημιουργούν μια εικόνα των ανθρώπων ως άβουλα θύματα, αφού αν τα γονίδια έχουν την δυνατότητα να ελέγχουν την λειτουργία της ζωής μας, τότε οι ζωές μας καθορίζονται από παράγοντες εξωτερικούς τους οποίους δεν έχουμε την ικανότητα να τους αλλάξουμε! Αυτό οδηγεί στη στάση της θυματοποίησης ότι δεν μπορούμε να κάνουμε τίποτα για τις ασθένειες και τα νοσήματα που παρατηρούνται να εμφανίζονται μέσα σε μια οικογένεια και πολλαπλασιάζονται μέσω της κληρονομικότητας. Εργαστηριακά στοιχεία έχουν δείξει πως κάτι τέτοιο δεν ισχύει...

Αυτά υποστηρίζει ο αμερικάνος βιολόγος Bruce Lipton. [1Στο βιβλίο The Biology of belief - Unleashing the Power of Consciousness, 2005. ] Στους κύκλους των mainstream βιοτεχνολόγων θεωρείται περιθωριακός: ως ένα βαθμό όχι αδικαιολόγητα, αφού την άποψη (και όχι μόνο δική του) ότι η έκφραση των γονιδίων καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό απ’ το περιβάλλον την πήγε πολύ μακριά. Έφτασε να δηλώνει ότι ο τρόπος που δουλεύουν τα κύτταρα αποδεικνύει την ύπαρξη του θεού. [2Ο.π.: Είναι οι πεποιθήσεις μας, όχι το dna μας, που ελέγχει την βιολογία μας...] Εν τω μεταξύ, πέρα απ’ την μεταφυσική, ο Lipton προχώρησε σε κανονική κήρυξη πολέμου, εναντίον του “ιερού δισκοπότηρου” των βιοτεχνολογικών εταιρειών: των γενετικά μεταλλαγμένων ειδών. “Δίκαιη” η καταδίκη του στο περιθώριο!
Ωστόσο τα επιχειρήματα (και τα πειραματικά ευρήματα) των ερευνητών της επιγενετικής όχι μόνο δεν είναι αμελητέα, αλλά αυξάνονται διαρκώς. Πρακτικά, εδώ και μια δεκαετία, οι σχετικές έρευνες είναι ο πιο γρήγορα αναπτυσσόμενος τομέας της βιολογίας. Κάποιοι μιλούν ακόμα και για “επανάσταση”. Θα μπορούσαμε να μιλήσουμε για Αλλαγή Παραδείγματος στη βιολογία· παρότι, όπως συμβαίνει συχνά στους τεχνοεπιστημονικούς κύκλους, το προηγούμενο Παράδειγμα (ο γενετικός ντετερμινισμός, το δόγμα “ο καθένας είναι ό,τι το dna του”) κρατάει ακόμα καλά, οπωσδήποτε σαν ιδεολογία μαζικής κατανάλωσης και εμπόριο εφαρμογών.

Επιγενετική ονομάζεται η μελέτη των χαρακτηριστικών ή των “φαινότυπων” των οποίων οι διαφοροποιήσεις δεν οφείλονται σε αλλαγές στην αλληλουχία του dna. H πρακτική επιγενετική έρευνα έχει επεκταθεί ήδη αρκετά, κι αυτό επειδή συμβαίνει και στην βιολογία (: στις βιοτεχνολογίες) ότι συμβαίνει σε κάθε “επιστημονική αλήθεια” εδώ και αιώνες: προσπαθεί να εδραιωθεί σαν τέτοια (σαν “Η Αλήθεια”) σπρώχνοντας στην άκρη, κουκουλώνοντας οποιαδήποτε πραγματικά φαινόμενα δεν της ταιριάζουν.

Να ένα τέτοιο φαινόμενο, που είναι κοινότοπο ακόμα και για εντελώς άσχετους: σε ένα μελίσσι η “μύγα” που ονομάζεται (απ’ τους μελισσοκόμους) βασίλισσα έχει κρίσιμες διαφορές απ’ την “μύγα” που ονομάζεται εργάτρια. [3Οι χαρακτηρισμοί “βασίλισσα” και “εργάτρια” είναι, βέβαια, όχι απλά ανθρωποκεντρικοί αλλά πολιτικοί. Στην πράξη το μελίσσι αποτελεί ένα ενιαίο σώμα, και οι διαφορετικές “μύγες” συνιστούν, από πολλές απόψεις, τα “κύτταρά” του. Συνεπώς η “μύγα” που ονομάζεται “βασίλισσα” όχι μόνο δεν έχει οποιαδήποτε εξουσία πάνω στις υπόλοιπες “μύγες” αλλά μάλλον αποτελεί το τέλος του γενετικού συστήματος του μελισσιού σαν ενιαίου σώματος / οργανισμού.] Παρότι έχουν ακριβώς το ίδιο dna! Εμπειρικά οι μελισσοκόμοι ξέρουν πως προκύπτει αυτή η λειτουργική και εμφανισιακή διαφοροποίηση: λόγω διαφορετικές διατροφής των σκουλικιών (που το μελίσσι προορίζει για “βασίλισσες”) απ’ τα υπόλοιπα, στη φάση της επώασης. Τα πρώτα ταΐζονται με βασιλικό πολτό, μια τροφή ειδικής σύνθεσης που ετοιμάζουν οι “εργάτριες” όταν επίκειται είτε η αντικατάσταση της υπάρχουσας “βασίλισσας” (λόγω γεραμάτων) είτε η δημιουργία επιπλέον “βασιλισσών” για την διάσπαση του μελισσιού (λόγω υπερπληθυσμού). Αν, όμως, η διατροφή - ένας εμφανώς εξωτερικός παράγοντας - μπορεί να αλλάξει την φαινοτυπική έκφραση ενός dna, τότε αυτό σημαίνει δεν είναι από μόνη της η αλληλουχία των γονιδίων καθοριστική στη διαμόρφωση ενός οργανισμού.

Υπάρχουν κι άλλα φαινόμενα, που δεν αφορούν έντομα αλλά το είδος μας. Ένα τέτοιο, που έχει τραβήξει ιδιαίτερη προσοχή, προέκυψε στην διάρκεια του Β παγκόσμιου πολέμου. Την τελευταία χρονιά του, ο κατοχικός γερμανικός στρατός στην ολλανδία επέβαλε εμπάργκο τροφοδοσίας των πόλεων με τρόφιμα που παράγονταν στην ύπαιθρο, κατάσχοντάς τα. Αυτή η απαγόρευση, σε συνδυασμό μ’ έναν σκληρό χειμώνα, κατέληξε σε σοβαρό λιμό. Υπολογίζεται ότι περίπου 20.000 ολλανδοί πέθαναν από πείνα τον χειμώνα 1944 - 1945.
Παρά το χάος της κατοχής και του πολέμου, τα στατιστικά στοιχεία σχετικά με τις γεννήσεις κρατήθηκαν συστηματικά απ’ τα ολλανδικά ληξιαρχεία και νοσοκομεία. Αυτό επέτρεψε σε εκ των υστέρων έρευνες να παρατηρήσουν πως όσα έμβρυα συνελήφθησαν κατά την διάρκεια του λιμού είχαν, στην ζωή της, αισθητά μεγαλύτερα ποσοστά εμφάνισης διάφορων ασθενειών, σε σχέση με όσα συνελήφθησαν μετά. Οι καταγραφές έδειξαν ότι η μεγαλύτερη ευαισθησία υπήρχε τους πρώτους μήνες της εγκυμοσύνης. Πείνα ή κάκιστη διατροφή της εγκύου: άλλος ένας επιγενετικός παράγοντας που επηρέασε (ανθρώπινους οργανισμούς εν προκειμένω) χωρίς να προκαλέσει γονιδιακή αλλαγή...

Εν τέλει υπάρχει κάτι ακόμα πιο κοινότοπο, που δεν είχε ληφθεί υπόψη (και η “απουσία” εξηγήσεων δεν φαίνεται στην ιδεολογικοποίηση οποιασδήποτε επιστημονικής “αλήθειας”). Η καθεμιά και ο καθένας μας προέρχεται από ένα αρχικό κύτταρο, το κύτταρο νο 1, το γονιμοποιημένο ωάριο. Η διαίρεση των κυττάρων που ακολουθεί είναι, υποτίθεται, αντιγραφή του ίδιου, αρχικού dna. Πως, όμως, απ’ το ίδιο “πρότυπο” παράγονται κύτταρα με τόσο διαφορετικά χαρακτηριστικά και λειτουργίες όπως είναι τα ανθρώπινα σωματικά κύτταρα; Πως (και γιατί) γίνονται τόσο πληθωρικές διαφοροποιήσεις “έκφρασης” των γονιδίων πάνω στην ίδια ακριβώς αλληλουχία dna; Και μάλιστα όχι μονομιάς στη διάρκεια της εγκυμοσύνης αλλά σταδιακά;

Διατροφικοί (ενισχυμένη τροφή στην περίπτωση των μελισσών, ασιτία στην περίπτωση του λιμού στην κατεχόμενη ολλανδία) παράγοντες που αλλάζουν, συχνά θεμελιωδώς, την υποτίθεται άκαμπτη “έκφραση” των γονιδίων: θα μπορούσαν με μια πιο επιστημονική ορολογία να ονομαστούν χημικοί παράγοντες εξωτερικής προέλευσης. Αν αυτό είναι τόσο εύκολο να παρατηρηθεί, τότε αλλάζει όλη η εννόηση του γενετικού προκαθορισμού. Φυσικά κανένα σκουλίκι μέλισσας δεν θα γίνει μωρό ιπποπόταμου, όσο κι αν αλλάξει η διατροφή του! Αν όμως οι εξωτερικοί παράγοντες (και, προφανώς, δεν είναι καθόλου μόνη της η διατροφή) μπορούν να παράξουν λιγότερο ή περισσότερο σημαντικές διαφοροποιήσεις στη “λειτουργία του γενετικού κώδικα”, τότε καταρρέουν τόσο ο γενετικός ντετερμινισμός (η κυρίαρχη βιοτεχνολογική “αλήθεια” ακόμα και σήμερα) όσο και οι ρητορικές περί “ασφάλειας” των γενετικά τροποποιημένων οργανισμών! Μέχρι εκεί, τόσο ο Lipton όσο και οι υπόλοιποι (“καθώς πρέπει”) βιοτεχνολόγοι που μελετούν την επιγενετική έχουν δίκιο! Γι’ αυτό ο μεν πρώτος κηρύχτηκε αποσυνάγωγος, η δε επιγενετική έχει χρειαστεί αρκετά χρόνια ερευνών για να αρχίσει να αναγνωρίζεται.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Ziggy Stardust

επιγενετική

Σημειώσεις

1 - Στο βιβλίο The Biology of belief - Unleashing the Power of Consciousness, 2005.
[ επιστροφή ]

2 - Ο.π.: Είναι οι πεποιθήσεις μας, όχι το dna μας, που ελέγχει την βιολογία μας...
[ επιστροφή ]

3 - Οι χαρακτηρισμοί “βασίλισσα” και “εργάτρια” είναι, βέβαια, όχι απλά ανθρωποκεντρικοί αλλά πολιτικοί. Στην πράξη το μελίσσι αποτελεί ένα ενιαίο σώμα, και οι διαφορετικές “μύγες” συνιστούν, από πολλές απόψεις, τα “κύτταρά” του. Συνεπώς η “μύγα” που ονομάζεται “βασίλισσα” όχι μόνο δεν έχει οποιαδήποτε εξουσία πάνω στις υπόλοιπες “μύγες” αλλά μάλλον αποτελεί το τέλος του γενετικού συστήματος του μελισσιού σαν ενιαίου σώματος / οργανισμού.
[ επιστροφή ]

κορυφή