Cyborg
Cyborg #13 - 10/2018

#14 - 02/2019

η αρχαιολογία του κυβερνοχώρου: η κραυγή της Πανδώρας

Ο κυβερνοχώρος δεν ξεπήδησε πάνοπλος μες απ’ το κεφάλι του πληροφορικού λεβιάθαν. Κατασκευάστηκε, αναπτύχθηκε κι εισέβαλλε σε κάθε πεδίο της ανθρώπινης δραστηριότητας με τρόπο μεθοδευμένο και καθόλου «άναρχο», παρά τη σχετική φιλολογία που θέλει προφήτες, οραματιστές και πρωτοπόρους να παίζουν κεντρικό ρόλο στην συγκρότησή του. Τα πρώτα δίκτυα υπολογιστών και οι πρώτες απόπειρες σύμφυσης των μηχανών της πληροφορικής με τους ανθρώπινους χειριστές τους, μοιάζουν εικόνες μιας πρωτόγονης εποχής. Μοιάζουν, αλλά δεν είναι· ήδη από τα πρώτα στάδια, όταν η κατασκευή του κυβερνοχώρου ήταν υπόθεση στρατιωτικών εργαστηρίων και πανεπιστημιακών ιδρυμάτων στα πλαίσια ενός στρατηγικού σχεδιασμού, είχε εγγεγραμμένα στον σκληρό πυρήνα του μεταξύ άλλων ορισμένα χαρακτηριστικά που παραμένουν αναλλοίωτα μέχρι σήμερα (κι αυτό είναι ένα ζήτημα που έχουμε αναδείξει επανειλημμένα μέσα από αυτές τις σελίδες). Το ξέρουμε πλέον χωρίς καμία απολύτως αμφιβολία: εκείνο που φτιαχνόταν τότε δεν θα αποτελούσε ένα πεδίο απεριόριστων δυνατοτήτων για την ανθρώπινη επικοινωνία και δημιουργικότητα, αλλά μια μεγαμηχανή χειραγώγησης κι ελέγχου με στόχο την υπαγωγή των κοινωνικών σχέσεων στο νέο βιοπληροφορικό παράδειγμα.

Επομένως, ένα ερώτημα κρίσιμο για την πολεμική στον κυβερνοχώρο είναι εάν θα μπορούσε ήδη από τότε, όταν διένυε τα πρώτα στάδια κοινωνικοποίησης και πριν γιγαντωθεί ανεπίστρεπτα, να είχε παραμεριστεί το hype και η κριτική να είχε εστιάσει με διαύγεια στην ουσία αυτού του ψηφιακού μηχανισμού. Δεν πρόκειται για φιλολογικό ερώτημα ή άσκηση σε υποθετικά σενάρια: ή η βιοπληροφορική αναδιάρθρωση και η γενικευμένη ψηφιακή μεσολάβηση «τρέχουν» με τέτοια ταχύτητα που είναι ανώφελη κάθε αναμέτρηση μαζί τους· ή οφείλουμε να είμαστε σε διαρκή κριτική ετοιμότητα για να προλαβαίνουμε εγκαίρως τις εξελίξεις. Εξάλλου, τα social media, το internet of things, οι smart cities ή ο κυβερνοπόλεμος δεν είναι το τελευταίο, οριστικό, στάδιο του κυβερνοχώρου. Μπορούν όμως να γίνουν…

Το 1994 ανήκει σε μια εποχή που ο κυβερνοχώρος ήταν ακόμη συναρθρωμένος γύρω από το την - σχετικά πρόσφατη τότε - κατασκευή του διαδικτύου. Δεν είχε «απογαλακτιστεί» ακόμη πλήρως από την κρατική θερμοκοιτίδα, ούτε είχε όμως κοινωνικοποιηθεί στις σημερινές εκρηκτικές διαστάσεις. Το world wide web εμφανίστηκε το 1991, ο πρώτος browser το 1993. Στις ΗΠΑ εκείνης της εποχής, οι χρήστες ήταν περίπου μισό εκατομμύριο και για να έχετε ένα μέτρο, στην Ελλάδα (από τις αργοπορημένες περιπτώσεις, αλλά όχι από τις πλέον καθυστερημένες), οι χρήστες το 1992 (χρονιά που το ΙΤΕ έφερε το internet) ήταν 200 και το 1994 έφτασαν μόλις τους 4.000.

Η humdog είναι πιθανόν ένα πρόσωπο που αγνοείτε. Εκείνη την εποχή η humdog υπήρξε όχι «πρωτοπόρος», θα ήταν άστοχος αυτός ο χαρακτηρισμός, αλλά κυριολεκτικά μια ανιχνεύτρια ενός νέου και εν πολλοίς αγνώστου πεδίου, στο οποίο η ιδεολογία είχε ήδη προλάβει να επενδύσει μια πληθώρα μυθολογικών χαρακτηριστικών. Ήταν από τα πιο δραστήρια μέλη της διαδικτυακής κοινότητας The WELL, μία από τις παλιότερες συγκροτήσεις του internet, εντός της οποίας καλλιεργούνταν συστηματικά η ιδέα της «ψηφιακής ουτοπίας» και του κυβερνοχώρου ως εργαλείου απελευθέρωσης της επικοινωνίας. Το 1994, μολονότι είχε καθιερωθεί σαν μια σημαίνουσα φιγούρα των ηλεκτρονικών forums του The WELL, η humdog με το κείμενό της «pandora’s vox: on community in cyberspace» αποφάσισε να έρθει σε ρήξη με την ψηφιακή της κοινότητα. Ήταν ίσως η πρώτη που με αξιοσημείωτη διαύγεια κι οξύνοια εντόπισε και κατέδειξε τα «σκοτεινά» σημεία της υποτιθέμενης και πολυδιαφημισμένης ηλεκτρονικής ουτοπίας. Γράφει για την επιχειρηματική διάσταση του κυβερνοχώρου, τον έλεγχο του από τις εταιρείες παρόχους και τον έλεγχο-λογοκρισία που ασκούν οι ίδιες εταιρείες στην επικοινωνία· για την εμπορευματοποίηση της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης· για την αναπαραγωγή των διαχωρισμών στο ψηφιακό σύμπαν· για τον κεντρικό ρόλο της λευκής, μεσοαστικής τάξης και της ιδεολογίας της· για την εθελοντική παράδοση στην αστυνόμευση. Ακόμη και τα παραδείγματα που χρησιμοποιεί είναι χαρακτηριστικά, υπό το πρίσμα του πώς έχει εξελιχτεί η «επικοινωνία» στο διαδίκτυο. Περιπτώσεις που τότε, πριν 25 χρόνια, ήταν καινοφανείς κι αποτέλεσαν αντικείμενο σκληρής κριτικής, σήμερα αποτελούν τον ορισμό της κοινοτυπίας στον κυβερνοχώρο, στο μέτρο που η παράνοια και η υστερία έχουν γίνει το leitmotiv του διαδικτυακού «διαλόγου».

Η κριτική της δεν εξαντλείται σε αυτά που θα μπορούσαν ήδη από τότε να είναι εύλογα συμπεράσματα. Διαβλέπει ότι ο κυβερνοχώρος είναι η απόπειρα να επενδυθεί η αναπαράσταση με την βαρύτητα της πραγματικότητας· ότι τα υποκείμενα που πρωταγωνιστούν δεν είναι οι άνθρωποι με τις κοινωνικές σχέσεις τους και την αλληλεπίδρασή τους, αλλά κατασκευασμένες ταυτότητες, εικόνες, φαντάσματα, σε αναζήτηση άλλων τέτοιων κατασκευών προς κατανάλωση· ότι ο φετιχισμός και οι υστερικές ταυτοποιήσεις είναι οι νόρμες που διέπουν την ψηφιακή επικοινωνία. Γράφει εντέλει ότι παρόλη την φλυαρία, ο κυβερνοχώρος είναι ο τόπος της σιωπής και η γλώσσα του είναι μια παγωμένη γλώσσα, απηχώντας έτσι τις σταγόνες ήλιου στην στοιχειωμένη πόλη μιας δεκαετίας πριν: εδώ για να «μιλήσεις» πρέπει να αρνηθείς να επικοινωνήσεις, και για να «επικοινωνήσεις» πρέπει να αρνηθείς να μιλήσεις

Όπως ήταν αναμενόμενο, το κείμενο της humdog προκάλεσε κύμα οργισμένων αντιδράσεων, αφού αμφισβητούσε ευθέως την ιδεολογία της ψηφιακής ουτοπίας. Η υιοθέτηση της οπτικής της απαιτούσε ένα στοιχειώδες διανοητικό «ταρακούνημα», την ώρα που όλο και περισσότεροι διάλεγαν την ευκολία της ηλεκτρονικής θαλπωρής· επόμενο ήταν να καταταχτεί στην κατηγορία των «παράξενων» και των περιθωριακών. Παραμένει όμως το γεγονός ότι όση μικρή ή μικρότερη απήχηση κι αν είχε, η άποψη της humdog, είτε την συμμεριζόμαστε είτε όχι, δεν παύει να αντιπροσωπεύει το είδος της πολεμικής κριτικής που απαιτεί η βιοπληροφορική αναδιάρθρωση. Και όσο εφικτή ήταν πριν 25 χρόνια, άλλο τόσο οφείλει να είναι και σήμερα.

Η φωνή της Πανδώρας: για την κοινότητα στον κυβερνοχώρο

της humdog (1994)

Όταν μπήκα στον κυβερνοχώρο, μπήκα σκεπτόμενη ότι είναι ένα μέρος σαν κάθε άλλο μέρος κι ότι θα είναι μια ανθρώπινη αλληλεπίδραση σαν κάθε άλλη ανθρώπινη αλληλεπίδραση. Έκανα λάθος όταν σκεφτόμουν έτσι· ήταν ένα τρομερό λάθος.
Η πρώτη φορά που κατανόησα ότι δεν ήταν ένας τόπος σαν κάθε άλλο κι ότι η αλληλεπίδραση θα ήταν διαφορετική, ήταν όταν οι άνθρωποι άρχισαν να μου απευθύνονται σαν να ήμουν άντρας. Όταν έγραφαν για μένα στο τρίτο πρόσωπο, έλεγαν «αυτός». Μου προκαλούσε το ενδιαφέρον να υπάρχουν άνθρωποι  που με σκέπτονταν ως «αυτός» αντί για «αυτή» κι έτσι στην αρχή δεν είπα τίποτε. Χαμογέλασα και τους άφησα να νομίζουν ότι ήμουν «αυτός». Αυτό συνέχισε για λίγο καιρό και είχε πλάκα, αλλά από κάποια στιγμή κι ύστερα αισθανόμουν άβολα. Τελικά τους είπα ότι εγώ, η humdog, ήμουν γυναίκα κι όχι άντρας. Τους εξέπληξε κι εκείνη την στιγμή κατάλαβα ότι ο διαχωρισμός με βάση την κατηγορία-φύλο ήταν κάτι που συνέβαινε παντού, κι ίσως ήταν απλά πολύ εμφανής στο δίκτυο.

Υποψιάζομαι ότι ο κυβερνοχώρος υπάρχει επειδή είναι η καθαρότερη εκδήλωση της μάζας όπως την έχει περιγράψει ο Ζαν Μπωντριγιάρ. Είναι μια μαύρη τρύπα· απορροφά την ενέργεια και την προσωπικότητα και μετά τις επανεμφανίζει ως θέαμα. Οι άνθρωποι τείνουν να φαντάζονται την μάζα σαν μια εικονική παρέλαση χειρωνακτών εργατών με τις γροθιές υψωμένες ή κραδαίνοντας εργαλεία στα χέρια τους. Όπως και να ‘χει, πρόκειται για μια εικόνα που έλκει την καταγωγή της από τον Μαρξ κι είναι τόσο ρομαντική όσο μια δωδεκάδα κόκκινα τριαντάφυλλα. Η μάζα μοιάζει περισσότερο με αυτές τις απρόσωπες κούκλες που βρίσκεις σε μαγαζιά που πωλούν νοσταλγία: χωλές, χαριτωμένες και σιωπηλές. Κι όταν λέω «χαριτωμένες», περιλαμβάνω την μακάβρια και μοχθηρή όψη τους στον ορισμό μου.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Harry Tuttle
κορυφή