Cyborg
Cyborg #13 - 10/2018

#13 - 10/2018

πώς φαντάστηκαν - και σχεδίασαν - το internet την εποχή του ψυχρού πολέμου

Η πιο διαδεδομένη εκδοχή της ιστορίας για τις απαρχές του internet είναι αυτή που αναφέρεται στο Arpanet: προκειμένου να εξασφαλιστεί η λειτουργία του δικτύου επικοινωνιών ακόμη και σε περίπτωση πυρηνικού χτυπήματος, εν μέσω ψυχρού, τρίτου παγκοσμίου πολέμου, η υπηρεσία ερευνών του αμερικανικού Πενταγώνου ARPA, συνέλαβε, σχεδίασε και κατασκεύασε το πρώτο δίκτυο ανάμεσα σε ηλεκτρονικούς υπολογιστές. Το Arpanet ξεκίνησε την λειτουργία του το 1969 - αφότου είχε προηγηθεί μια δεκαετία ερευνών και δοκιμών - συνδέοντας τέσσερα πανεπιστήμια κι ερευνητικά κέντρα· την δεκαετία του ’70 τέθηκε σε εφαρμογή το TCP/IP, ένα πρωτόκολλο επικοινωνίας που έθεσε τις προδιαγραφές και τα πρότυπα για το πώς πρέπει να μεταδίδονται τα data μεταξύ διαφορετικών δικτύων· τέλος, στη δεκαετία του ’90 επινοήθηκε κι αναπτύχθηκε το world wide web που έδωσε στο internet την μορφή που σήμερα ξέρουμε. Τα υπόλοιπα είναι η σύγχρονη πραγματικότητα της πανταχού παρούσης πληροφορικής διαμεσολάβης.
Μολονότι δεν έχουμε να κάνουμε με προϊόν φαντασίας ή εσκεμμένης πλαστογραφίας, όπως συμβαίνει με πολλά στο διαδίκτυο, η εκδοχή αυτή λέει μισή αλήθεια· πρόκειται για μια εκλεκτική, ανιστορική συντομογραφία που ταιριάζει στις μυθολογικές διαστάσεις της σύγχρονης, γενικευμένης ψηφιοποίησης. Μπορεί το διαδίκτυο στην πρώτη του μορφή να ήταν αποτέλεσμα πολεμικών σχεδιασμών, όμως η εξέλιξη και η κατάληξή του ήταν τέτοια, ώστε το «αυθεντικό» internet της εποχής μας, σε όλες τις μεγαλειώδεις του διαστάσεις, δεν οφείλει τίποτε στην στρατοτεχνολογική μήτρα που το έβγαλε. Το γεγονός όμως ότι ο κυβερνοχώρος αποκαλύπτεται πλέον με όλο και πιο εκκωφαντικούς τρόπους ως το πέμπτο πεδίο μάχης (μετά τον γη, την θάλασσα, τον αέρα και το διάστημα) ενός νέου, εξελισσόμενου κι ακήρυκτου παγκοσμίου πολέμου, μας υποχρεώνει να ελέγξουμε κριτικά τις απαρχές και τις κατευθύνσεις του.

Το κείμενο που μεταφράζουμε στη συνέχεια αποτελεί μια μικρή συμβολή σε αυτή την προσπάθεια. Πρόκειται για ένα μικρό απόσπασμα από το βιβλίο The Imagineers of War - The Untold Story of DARPA, the Pentagon Agency that Changed the World (Αυτοί που φαντάστηκαν τον πόλεμο - η άγνωστη ιστορία της DARPA, της υπηρεσίας του Πενταγώνου που άλλαξε τον κόσμο) του 2017, της αμερικανίδας δημοσιογράφου Sharon Weinberger. Χωρίς να αφήνει στην άκρη το σενάριο του πυρηνικού πολέμου και τις προετοιμασίες που περιελάμβαναν ένα ανεπτυγμένο δίκτυο υπολογιστών, το κείμενο φωτίζει εξίσου, αν όχι περισσότερο, ορισμένες άλλες πτυχές που γενικά παραμένουν άγνωστες. Γιατί, είναι κάτι μια έρευνα που έχει σαν ζητούμενο την λύση σε ένα πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο στρατός γύρω από τις επικοινωνίες, κι είναι κάτι εντελώς διαφορετικό μια έρευνα στην οποία πρωταγωνιστούν οι ψυχολόγοι, το πεδίο βρίσκεται στις επιστήμες της συμπεριφοράς και το ζητούμενο είναι μια «σχέση συμβίωσης» ανθρώπου-υπολογιστή. Η πρώτη ανάγεται στην κατηγορία της τεχνικής και των πρακτικών εφαρμογών και μόνο ανεκδοτολογικά συνδέεται με τις εξελίξεις που κατέληξαν στον κυβερνοχώρο· η δεύτερη όμως ανάγεται απευθείας στην Αλλαγή Παραδείγματος και στις διεργασίες που προετοίμασαν το έδαφος για την γενικευμένη ψηφιακή μεσολάβηση.

Είναι αξιοσημείωτο το «σημείο μηδέν» που εντοπίζει η συγγραφέας. Είναι μόλις 1959 (όταν οι ελάχιστοι υπολογιστές εκείνης της εποχής ήταν μηχανήματα τερατωδών διαστάσεων με περιορισμένες δυνατότητες), οι ΗΠΑ έχουν ηττηθεί στην Κορέα και το Πεντάγωνο ανησυχεί ότι χάνει τον ψυχολογικό/ιδεολογικό πόλεμο με την ΕΣΣΔ. Έτσι αναθέτει σε ένα από τα πιο «βαριά» ινστιτούτα των ΗΠΑ, το Smithsonian, να συγκροτήσει μια επιτροπή που θα συμβουλεύσει το Πεντάγωνο πάνω σε μακροπρόθεσμα ερευνητικά προγράμματα. Η επιτροπή αυτή έκανε προτάσεις που αφορούσαν από μεθόδους «πειθούς και κινητοποίησης» του πληθυσμού, μέχρι μοντέλα «ανθρωπομηχανικών συστημάτων» κι εντέλει, πρότεινε στο Πεντάγωνο να αναθέσει στην ARPA ένα ερευνητικό πρόγραμμα που θα αφορά ταυτόχρονα επιστήμες της συμπεριφοράς και της πληροφορικής. Και πράγματι έτσι συνέβη: η ARPA δεν κατασκεύασε απλά ένα υποτυπώδες ηλεκτρονικό δίκτυο που θα επιβίωνε στην περίπτωση του «doom’s day scenario», αλλά ένα πρωτόλειο τεχνολογικό / πληροφορικό υπόδειγμα του οποίου η ανάπτυξη απαιτούσε την κατασκευή ενός νέου τύπου «χρήστη» αυτού του υποδείγματος.
Είναι επίσης αξιοσημείωτο του κειμένου, ότι η συγγραφέας αναγνωρίζει ότι το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι το πώς φτιάχτηκε το internet, αλλά το γιατί. Θα εξειδικεύαμε αυτό το «γιατί»: γιατί οι επιστήμες της συμπεριφοράς είχαν τέτοια βαρύτητα στην έρευνα; Γιατί ένας ψυχολόγος και οι εμπνεύσεις του για ένα μοντέλο «συμβίωσης ανθρώπου-υπολογιστή» επέδρασαν τόσο αποφασιστικά στις εξελίξεις; Γιατί το Πεντάγωνο, με όλες τις αναπόφευκτες αγκυλώσεις και την αλλεργία στο νέο που κουβαλάνε τέτοιοι μηχανισμοί, έδωσε περιθώριο, χρόνο και χρήμα σε κάτι τόσο νεφελώδες όπως το «διαγαλαξιακό δίκτυο υπολογιστών»; Κι ακόμη: οι τεχνολόγοι της συμπεριφοράς, με τα οράματα περί ανθρωπομηχανικού συστήματος, τι είχαν να προσφέρουν στον ιδεολογικό/ψυχολογικό πόλεμο με το αντίπαλο στρατόπεδο; Η σημερινή κατάσταση του κυβερνοχώρου, ως γενικού ψηφιακού μεσολαβητή και μεγαμηχανής χειραγώγησης, κατά πόσο αντανακλά τις πρότυπες προδιαγραφές που του είχαν αποδοθεί στα στρατιωτικά εργαστήρια;
Ουσιαστικές απαντήσεις στο κείμενο δεν υπάρχουν, παρά μόνο σε δεύτερο επίπεδο, ως εξαγωγή ευλόγων συμπερασμάτων. Αντίθετα, υπάρχουν ερμηνείες που ενισχύουν την τεχνολογική μεταφυσική του διαδικτύου. Υπήρξαν πρωτοπόροι «προφήτες / ιεραπόστολοι», που μέσω προσηλυτισμού απέκτησαν «πιστούς» σε ένα «όραμα» που έμελλε να γίνει πραγματικότητα. Ακριβώς όπως συμβαίνει όταν η Αλλαγή Παραδείγματος συντελείται εν αγνοία των υποκειμένων: σαν ένα «θαύμα»!

Harry Tuttle

Το δίκτυο του πολέμου

Πώς η πιθανότητα της πυρηνικής σύγκρουσης και ο φόβος του Αρμαγεδδώνα ενέπνευσε σε πρωτοπόρους του ψυχρού πολέμου την εφεύρεση του internet.

«Έχουμε σοβαρό πρόβλημα» ήταν τα λόγια που ο πρόεδρος Τζον Κένεντι απεύθυνε στον γενικό εισαγγελέα και  αδελφό του Μπομπ Κένεντι, το πρωί της 16 Οκτωβρίου 1962. Λίγες ώρες νωρίτερα, ο Κένεντι εξέταζε φωτογραφίες της Κούβας που είχαν τραβήξει κατασκοπευτικά αεροπλάνα U-2. «Οι μπάσταρδοι οι ρώσοι» αναφώνησε, την ώρα που συμμετείχε σε μια σύσκεψη με όλα τα στελέχη που είχαν αναλάβει την αποστολή να ανατρέψουν τον Κάστρο.

Οι φωτογραφίες έδειχναν αδιαμφισβήτητα σημάδια σοβιετικών εκτοξευτών πυραύλων. Η CIA είχε χρησιμοποιήσει έναν τεράστιο υπολογιστή - που καταλάμβανε μια μεγάλη αίθουσα - για να υπολογίσει τα ακριβή μεγέθη και τις δυνατότητες των εγκατεστημένων πυραύλων. Το ζοφερό συμπέρασμα ήταν ότι οι πύραυλοι αυτοί είχαν βεληνεκές μεγαλύτερο των 1000 μιλίων, καθιστώντας τους ικανούς να πλήξουν την Ουάσιγκτον σε μόλις 13 λεπτά. Η αποκάλυψη αυτή προκάλεσε μια κρίση που κράτησε σχεδόν δύο βδομάδες. Καθώς η κρίση των πυραύλων οξυνόταν, οι αμερικανικές ένοπλες δυνάμεις είχαν τεθεί σε επίπεδο ετοιμότητας DEFCON 2, μόλις ένα επίπεδο πριν την έναρξη πυρηνικού πολέμου.

Καθώς το στρατιωτικό και πολιτικό προσωπικό απαιτούσε πληροφορίες στη βάση λεπτού, υπολογιστές όπως ο IBM 473L της πολεμικής αεροπορίας χρησιμοποιήθηκαν για πρώτη φορά στο μέσον μιας διένεξης, προκειμένου να παρέχουν πληροφορίες σε πραγματικό χρόνο πάνω στο πώς, για παράδειγμα, θα εντοπιστούν οι θέσεις και οι κινήσεις των εχθρικών δυνάμεων. Παρόλη την αυξανόμενη διαθεσιμότητα υπολογιστών, το μοίρασμα των πληροφοριών μεταξύ των στρατιωτικών διευθύνσεων περιελάμβανε πάντα ένα κενό χρόνου. Η ιδέα ότι μια πληροφορία θα μπορούσε να διακινείται μέσω συνδεδεμένων υπολογιστών δεν υπήρχε ακόμη, ούτε καν σαν σύλληψη.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

κορυφή