Cyborg
Cyborg #12 - 6/2018

#12 - 06/2018

γραφή και τεχνολογίες διαχείρισης της γλώσσας

παραλειπόμενα του Γρηγοριανού ημερολογίου

1789, 1871, 1917. Σημεία σταθμοί στην πολιτική ιστορία της Ευρώπης που σηματοδοτούνται από τρεις αριθμούς. Τρεις αριθμοί που αυτόματα παραπέμπουν σε και πλέον ταυτίζονται με έναν αντίστοιχο αριθμό γεγονότων: γαλλική επανάσταση, παρισινή κομμούνα και οκτωβριανή επανάσταση. Η διασύνδεση αυτών των λίγων αριθμών με τα εν λόγω ιστορικά γεγονότα είναι τόσο βαθιά που αρκεί η παράθεση και μόνο των ημερομηνιών για να ανακληθεί στο μυαλό ενός εγγράματου, «μορφωμένου» δυτικο-ευρωπαίου ένα ολόκληρο σύμπαν όχι μόνο γεγονότων αλλά κι ερμηνειών, αντιπαραθέσεων και συναισθηματικών φορτίσεων. Γιατί όμως έχουν τέτοια δύναμη αυτοί οι συγκεκριμένοι αριθμοί κι όχι οποιοιδήποτε άλλοι; Πρόκειται φυσικά για ημερομηνίες του λεγόμενου γρηγοριανού ημερολογίου κι ως τέτοιες δεν αποτελούν τίποτα άλλο παρά μία τυπική σύμβαση για την καταμέτρηση του χρόνου που θα μπορούσε «απλά» να αντικατασταθεί απί μία άλλη. Για παράδειγμα, εξίσου εύχρηστοι θα ήταν και οι αριθμοί 1203, 1288 και 1336 που είναι οι ίδιες ημερομηνίες αλλά με βάση το ισλαμικό ημερολόγιο – το οποίο είναι σεληνιακό, εξ ου και οι αποκλίσεις στην καταμέτρηση των ετών που έχουν περάσει από τη μία ημερομηνία στην επόμενη (π.χ., 82 έτη μεταξύ της κομμούνας και της γαλλικής επανάστασης με βάση το γρηγοριανό ημερολόγιο, αλλά 85 με βάση το ισλαμικό).

Ένα θετικιστικά προσανατολισμένο μυαλό θα ξεμπέρδευδε με τέτοιες «ανούσιες» συζητήσεις παραμένοντας απλώς στη διαπίστωση περί συμβατικότητας των συστημάτων χρονολόγησης και σηκώνοντας αδιάφορα τους ώμους όσον αφορά στο ποιο είναι προτιμητέο. Ένα περισσότερο υποψιασμένο μυαλό ίσως έκανε την παρατήρηση ότι εδώ έχουμε να κάνουμε με μια περίπτωση πολιτισμικής επιβολής δυτικο-ευρωπαϊκών προτύπων πάνω στην ιστορία και στις μεθόδους χρονολόγησης, γεγονός όχι άσχετο με την παγκόσμια κυριαρχία χριστιανικών χωρών. Παρά την ορθότητα αυτής της επισήμανσης, παραμένει ένα βαθύτερο ζήτημα που χρειάζεται την εξήγησή του. Γιατί υφίσταται αυτή η ανάγκη για τοποθέτηση των ιστορικών γεγονότων πάνω σε μία χρονική γραμμή με ένα αυστηρό σημείο αναφοράς, είτε αυτό το σημείο προέρχεται από τον χριστιανισμό είτε από τον ισλαμισμό είτε και από αυστηρώς επιστημονικά συστήματα χρονολόγησης, όπως συμβαίνει στην αρχαιολογία, στην παλαιο-ανθρωπολογία ή στην κοσμολογία; Και πότε ακριβώς ανέκυψε αυτή η ανάγκη;

Η άγνοια που έχουμε για τα πιο καθημερινά ζητήματα όσο και για θεσμούς που μας έχουν διαποτίσει τόσο βαθιά ώστε να μας έχουν γίνει δεύτερη φύση είναι όντως εντυπωσιακή. Εξίσου εντυπωσιακή όσο και γόνιμη αποδεικνύεται όμως και η κριτική αναδίφηση του παρελθόντος ώστε να αρθούν τα αλλεπάλληλα πέπλα του αυτονόητου που μας σκεπάζουν τα μάτια και που ανεπαίσθητα δίνουν κατεύθυνση στους τροπισμούς της σκέψης μας. Μία απλή διερεύνηση αυτών των ερωτημάτων περί της καταγωγής των συστημάτων χρονολόγησης αρκεί για να φέρει στην επιφάνεια ένα πλήθος ζητημάτων, μεταξύ των οποίων κι ένα κομβικής σημασίας για την εξέλιξη των ευρωπαϊκών κοινωνιών τους τελευταίους αιώνες: το ζήτημα των – κατ’ αρχάς – τεχνικών και – στη συνέχεια – τεχνολογιών της γραφής. Φυσικά, την ίδια στιγμή ανακύπτει αναπόφευκτα και το στενά συνδεδεμένο με τη γραφή ζήτημα της τεχνικής και τεχνολογικής διαχείρισης της ίδιας της γλώσσας.

Εν συντομία, λοιπόν, μερικές προκαταρκτικές παρατηρήσεις. Παρότι το ιουλιανό ημερολόγιο  - πρόγονος του γρηγοριανού – είχε εφευρεθεί ήδη από τον 6ο αιώνα μ.χ., η χρήση του δεν εξαπλώθηκε παρά μόνο προς τα τέλη του μεσαίωνα, μεταξύ 11ου και 14ου αιώνα. Καθοριστικό ρόλο στην εξάπλωσή του έπαιξε η διάδοση την ίδια εποχή των τεχνικών της γραφής, ήδη πριν την εμφάνιση της τυπογραφίας. Ο συνήθης ως τότε τρόπος χρονολόγησης χρησιμοποιούσε ως σημεία αναφοράς γεγονότα με άμεσα βιωματικό περιεχόμενο, π.χ., σαν να λέγαμε «μία γενιά μετά την οκτωβριανή» για να αναφερθούμε στον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο. Επιτρέποντας την απόσπαση των γεγονότων από τα βιωματικά συμφραζόμενά τους και την παρατακτική παράθεση τους στο χαρτί, η γραφή «ανακάλυψε» την ανάγκη για «αντικειμενικά» συστήματα χρονολόγησης που υπερβαίνουν τις γενιές και τις τοπικές ιδιορρυθμίες.

«Έπρεπε να φτάσουμε στον 13ο αιώνα ώστε οι συμβολαιογράφοι να αρχίσουν να χρονολογούν μια διαδικασία τόσο τετριμμένη όσο η μεταβίβαση ιδιοκτησίας ενός κομματιού γης με βάση τη γέννηση του Κυρίου μας κι επομένως να την τοποθετήσουν μέσα στην ιστορία της απολύτρωσης του ανθρώπου. Μέσω αυτής της μεθόδου, η ιστορία της απολύτρωσης πιστώθηκε την ιστορία του κόσμου.
Ως αποτέλεσμα αυτής της χρονολόγησης, ο χρόνος, διαμέσου του κειμένου, μεταμορφώθηκε σε κάτι καινούριο: δεν ήταν πλέον η υποκειμενική εμπειρία μιας σχετικής απόστασης μέσα στην πορεία του κόσμου ή κατά το προσκύνημα του γραφέα, αλλά ένας άξονας απόλυτης αναφοράς πάνω στον οποίο μπορούσαν να καρφιτσωθούν σαν ετικές μισθώματα και καταστατικά. Μέχρι το τέλος του 14ου αιώνα, τα μισθώματα μπορούσαν πλέον να συνδεθούν και με το μηχανικό ρολόι που δέσποζε στους πύργους. “Circiter nona pulsatione horologi (σ.τ.μ. την ώρα που το ρολόι χτυπάει εννιά)”, ανήγγειλε το συμβόλαιο και στις εννέα ακριβώς έμπαινε η υπογραφή. Η μνήμη εκβλάστησε μια νέα διάσταση. Οι αναμνήσεις μπορούσαν τώρα να τοποθετηθούν στα ράφια η μία πίσω από την άλλη, όχι με βάση τη σημασία ή τη συνάφειά τους, αλλά με βάση την ημερομηνία έκδοσής τους. Και στον Χορό του Θανάτου, ο σκελετωμένος Χάρος αρχίζει να εμφανίζεται κραδαίνοντας μια κλεψύδρα: Μπαίνοντας στον 15ο αιώνα, υπενθυμίζει επίμονα ότι ο χρόνος είναι πια ένα σπάνιο αγαθό.» [1Από το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο των I. Illich και B. Sanders, «The Alphabetization of the Popular Mind», North Point Press, 1988.]

γραφή και τεχνολογίες διαχείρισης της γλώσσας

μνήμη χωρίς γραφή

Η σύνδεση της γραφής με τη μνήμη είχε γίνει ήδη από την εποχή που ο Πλάτωνας «καταριόταν» τη γραφή ως την τεχνική εκείνη που θα οδηγούσε σε μαρασμό των ανθρωπίνων δυνατοτήτων απομνημόνευσης, όντας ο ίδιος συστηματικός χρήστης της γραφής, χωρίς την οποία δεν θα μπορούσε να σταθεί το μεταφυσικό του οικοδόμημα. [2Για το παράδοξο της πλατωνικής στάσης απέναντι στη γραφή, καθώς και για μια εκτεταμένη ανάλυση της εγγραματοσύνης, βλ. το «Προφορικότητα και Εγγραματοσύνη» του W. Ong, μεταφ. Κ. Χατζηκυριάκου, επιμ. Θ. Παραδέλλης, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (αγγλική έκδοση 1982).] Χρειάστηκαν να περάσουν αιώνες ολόκληροι μέχρι τον όψιμο Μεσαίωνα ώστε τελικά η γραφή να ανέβει στο βάθρο των τεχνικών απομημόνευσης και να θεωρηθεί ως η κατεξοχήν αξιόπιστη μέθοδος «αποθήκευσης» των αναμνήσεων.[3Έχουμε υπόψιν μας τις δημοφιλείς θεωρίες του Ντεριντά περί «φωνο-λογο-κεντρισμού», αλλά δεν θα ασχοληθούμε ιδιαίτερα. Παρότι έχουν ένα κάποιο (περιορισμένο) φιλοσοφικό ενδιαφέρον, κάνουν τέτοια κατάχρηση υλικού ώστε να ταιριάξουν τα ιστορικά στοιχεία με ένα προκατασκευασμένο θεωρητικό σχήμα ώστε τελικά καταλήγουν να μην είναι ιδιαίτερα γόνιμες.] Όπως κι αν αξιολογεί κανείς τη γραφή όμως, σε καμμία περίπτωση δεν αποτελεί το μοναδικό μέσο χειρισμού της μνήμης και η ταύτιση της γραφής με τη μνήμη – στη λογική του «κοινωνίες δίχως γραφή» να ισοδυναμεί με «κοινωνίες δίχως μνήμη» - αποκτάει μια ευλογοφάνειεα μόνο σε κοινωνίες υψηλής εγγραματοσύνης που οι ίδιες έχουν ξεχάσει να θυμούνται χωρίς τη γραφή – όσο παράδοξο κι αν ακούγεται κάτι τέτοιο. Η γραφή λοιπόν ανήκει σε ένα ευρυ φάσμα τεχνικών της μνήμης κι ακόμα ειδικότερα συνιστά έναν ιδιάζοντα τρόπο οργάνωσης της μνήμης (και όχι μόνο) πάνω σε συγκεκριμένα μοτίβα, με τις δικές του απαιτήσεις· κάτι σαν ένα παράδειγμα (paradigm) οργάνωσης της μνήμης. [4Το θέμα της μνήμης εν γένει είναι τεραστίων διαστάσεων κι εδώ θα περιοριστούμε σε μερικές επισημάνσεις όσον αφορά στη σχέση της με τη γραφή. Επιφυλασσόμαστε να επανέλθουμε στο μέλλον. Βλ. και την εισήγηση από το φεστιβάλ του Game Over, «Memory plugged in: η μνήμη ως μέσο παραγωγής της λήθης».]

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Separatrix

Σημειώσεις

1 - Από το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο των I. Illich και B. Sanders, «The Alphabetization of the Popular Mind», North Point Press, 1988.
[ επιστροφή ]

2 - Για το παράδοξο της πλατωνικής στάσης απέναντι στη γραφή, καθώς και για μια εκτεταμένη ανάλυση της εγγραματοσύνης, βλ. το «Προφορικότητα και Εγγραματοσύνη» του W. Ong, μεταφ. Κ. Χατζηκυριάκου, επιμ. Θ. Παραδέλλης, εκδ. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης (αγγλική έκδοση 1982).
[ επιστροφή ]

3 - Έχουμε υπόψιν μας τις δημοφιλείς θεωρίες του Ντεριντά περί «φωνο-λογο-κεντρισμού», αλλά δεν θα ασχοληθούμε ιδιαίτερα. Παρότι έχουν ένα κάποιο (περιορισμένο) φιλοσοφικό ενδιαφέρον, κάνουν τέτοια κατάχρηση υλικού ώστε να ταιριάξουν τα ιστορικά στοιχεία με ένα προκατασκευασμένο θεωρητικό σχήμα ώστε τελικά καταλήγουν να μην είναι ιδιαίτερα γόνιμες.
[ επιστροφή ]

4 - Το θέμα της μνήμης εν γένει είναι τεραστίων διαστάσεων κι εδώ θα περιοριστούμε σε μερικές επισημάνσεις όσον αφορά στη σχέση της με τη γραφή. Επιφυλασσόμαστε να επανέλθουμε στο μέλλον. Βλ. και την εισήγηση από το φεστιβάλ του Game Over, «Memory plugged in: η μνήμη ως μέσο παραγωγής της λήθης».
[ επιστροφή ]

κορυφή