Το εξώφυλλο της ελευθεροτυπίας σαν περιοδικό, Νοέμβρης του 1975.
καθυστερημένο, πολύ καθυστερημένο ρΕκβιεμ
Το να θέλει κανείς να ρίξει μια καλή ματιά στον επιχειρηματικό κλάδο των μήντια στην ελλάδα είναι, ίσως, πιο hard core απ’ το να πάρει μάτι σε οργιώδες πάρτυ κροκοδείλων. Υπάρχει βέβαια η ιδεολογική πλευρά της δράσης αυτού του κλάδου, κι αυτή φαίνεται. Όμως ακόμα και σ’ αυτό, στην παραγωγή και αναπαραγωγή των ιδεολογιών (μέσω των μήντια) μπορεί να πέφτει κανείς τακτικά σε γρίφους.
Η τύχη της καθεστωτικής εφημερίδας ελευθεροτυπία δεν μοιάζει με γρίφος. Στο βαθμό που πορεύεται είτε προς κλείσιμο είτε προς κάποιου είδους ριζική μεταμόρφωση, αξίζει πάντως τη νεκρολογία μας. Γιατί αυτή η εφημερίδα είναι συνδεδεμένη στη διαδρομή της, περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη, με εκείνο που θα ονόμαζε κανείς κοινωνική (κι ως ένα βαθμό πολιτική) αριστερά στην ελλάδα τα τελευταία 35 χρόνια. Δεν εννοούμε τους κομματικούς σχηματισμούς αυτής της αριστεράς· αλλά τη θάλασσα κουλτούρας, αισθητικής, ηθικής, αντίληψης για την πολιτική και την ενημέρωση, που ξεκινάει (ή ξεκινούσε) απ’ το “κέντρο” (δηλαδή το πασοκ) και φτάνει (ή έφτανε) ως τον “αντιεξουσιαστικό / αναρχικό χώρο”. Εάν υπήρξε ένα μονάχα αντικείμενο αυτά τα 35 χρόνια στην ελλάδα που να εξέφραζε πλευρές όλων αυτών (των εκατοντάδων χιλιάδων), παρά τις όποιες μεταξύ τους αντιπαλότητες αλλά και τις μεταμορφώσεις τους, αυτό κρεμόταν κάθε μέρα στα περίπτερα. Και λεγόταν ελευθεροτυπία.
μια άλλη μακρινή εποχή
Ο θρύλος της εμφάνισης της ελευθεροτυπίας είναι, με τον τρόπο του, συστατικό στοιχείο (ή εκδήλωση) του πνεύματος και των μυθολογιών των πρώτων χρόνων της μεταπολίτευσης. Το φύλλο νο 1 της ελευθεροτυπίας εμφανίστηκε στα περίπτερα την 21η Ιουλίου του 1975. Αρκετά πρωτότυπο για τα ιστορικά δεδομένα των καθημερινών εφημερίδων στην ελλάδα: θα εμφανιζόταν σαν η εφημερίδα των 100 συντακτών. Μια εφημερίδα “σοσιαλιστική / αυτοδιαχειριζόμενη”, σα να λέμε, στη δημοσιογραφική δομή της. Μια ελληνική αντανάκλαση του μεγάλου μύθου των καθημερινών αριστερών / φιλελεύθερων εφημερίδων μεγάλης κυκλοφορίας στην ευρώπη, της γαλλικής liberation.
Με τέτοιο concept, και με βάση τόσο τους προσανατολισμούς του περιεχομένου της όσο και τις απόψεις των συντακτών / δημοσιογράφων της, δίκαια χαρακτηρίστηκε (σίγουρα με βάση τα ιδεολογικά χαρακτηριστικά των καθημερινών εφημερίδων ευρείας κυκλοφορίας στην ευρώπη) σαν αριστερίστικη. Εν τέλει “αριστερίστικο” ήταν κι ένα καλό μέρος της μεταπολιτευτικής κοινωνίας· και οπωσδήποτε το πιο δυναμικό. Το πιο δυναμικό τόσο στο να παράγει δημόσια γεγονότα, όσο και στο να επιδιώκει την αντανάκλασή τους σε χαρτί καθημερινής πανελλαδικής κυκλοφορίας. Φυσικά αυτά τα δεδομένα δεν ήταν (και ούτε θα μπορούσαν να είναι) αρκετά για να εκδοθεί μια καθημερινή απογευματινή εφημερίδα - χρειαζόταν και χρήμα. Οι αρχικοί ιδιοκτήτες της εφημερίδας ήταν οι εκδότες εγκυκλοπαιδειών Κίτσος Τεγόπουλος και Χρήστος Σιαμαντάς· κι απ’ τον Μάη του 1978 μόνος ο πρώτος. Μπορεί η έκδοση εγκυκλοπαιδειών (και αργότερα λεξικών) να είναι μια επιχειρηματική δραστηριότητα που δεν έχει σχέση με την (πολιτική και κοινωνική) “επικαιρότητα”, μάλλον το αντίθετο· αλλά οι ιδιοκτήτες της εφημερίδας - των - 100 - συντακτών παρέμεναν “του χαρτιού”... Καμία μομφή, λοιπόν, ή παρασπονδία σε σχέση με τον “αριστερισμό”.
το άρθρο για την εφημερίδα ελευθεροτυπία
Πριν απ’ την εφημερίδα ελευθεροτυπία είχε κυκλοφορήσει ένα μηνιαίο περιοδικό με τον ίδιο τίτλο. Ο εκδότης / διευθυντής του περιοδικού ελευθεροτυπία (με υπότιτλο: για μια αδέσμευτη δημοσιογραφία) Αλέκος Φιλιππόπουλος ήταν και ο πρώτος διευθυντής σύνταξης της ομώνυμης εφημερίδας. Να τι έγραφε το Νοέμβρη του 1975 ο (αριστερός) αρχισυντάκτης του περιοδικού, Χρήστος θεοχαράτος, σε σχέση με την έκδοση της εφημερίδας, κάτω απ’ τον τίτλο το πείραμα της “ελευθεροτυπίας” και τα μοιραία ερωτήματα (ορθογραφία και σύνταξη του πρωτότυπου). Αξίζει να αναδημοσιεύσουμε (και να διαβάσετε) κάποια κομμάτια του, σαν μνημείο μιας άλλης, μακρινής εποχής:
Από τον περασμένο Ιούλιο ο Τύπος στην Ελλάδα μπήκε από την προϊστορία στην ιστορία του. Πραγματοποίησε το διαλεκτικό άλμα από τον Τύπο - Επιχείρηση στον Τύπο - Λειτούργημα. Και τα ερωτήματα μπήκαν αραδιαστά από το προηγούμενο τεύχος μας: Τι είναι το πείραμα της “Ελευθεροτυπίας” για το οποίο επιδείχθηκε και παγκόσμιο ενδιαφέρον; Πού αποβλέπει και ποιές διεργασίες ανάμεσα στους δημοσιογράφους οδήγησαν σ’ αυτό; Μπορεί να πιάση; Μπορεί να επεκταθή και πως; Συμφέρει τον τόπο, και αν ναι, γιατί δεν βοηθείται; Έχει εχθρούς; Πόσους και ποιούς; Ποιοί το εχθρεύονται από μικροσυμφέροντα και ποιοί από πλάνη; Ποιοί είναι οι μεγάλοι και φυσικοί του εχθροί;
Ας δούμε τα ερωτήματα ένα - ένα:
1. Το πείραμα της “Ελευθεροτυπίας”
Το πείραμα της Ελευθεροτυπίας δεν έγινε τυχαία το 1975. Μπορούσε να είχε γίνει το 1964. Διότι είναι πείραμα Ανεξαρτησίας. Ανεξαρτησίας εθνικής, ιδεολογικής, οικονομικής. Εκφράζει, ακριβώς, αυτή τη λαχτάρα στην τριπλή της διάσταση: α) Να βοηθήση στην πλήρη εθνική ανεξαρτησία - αγαθό που κυνηγούν χιμαιρικά 6 γενεές νεοελλήνων. β) Να συμβάλη στην ιδεολογική αποδέσμευση - ώστε ο διάλογος και η πολυεδρικότητα να γίνουν γνώμονες της δημόσιας και πολιτικής μας ζωής και γ) Να λακτίση τις οικονομικές εξαρτήσεις - αυτές τις Συμπληγάδες που πάντα απειλούσαν και πάντα σύντριβαν την εθνική και δημοκρατική Αργώ.
Το πόσο ο ελληνικός Λαός πιστεύει στην τριπλή ανεξαρτησία φάνηκε από το γεγονός ότι η “Ελευθεροτυπία” - παρά τους τριβώλους και τις παγίδες - επιβλήθηκε από την πρώτη στιγμή. Ήταν σάμπως να την ανέμενε. Ήταν σάμπως να την είχε προσχεδιάση ο ίδιος. Και το σκίρτημα αυτό της Ανεξαρτησίας στην πιο ευαίσθητη περιοχή της δημόσιας ζωής μας - στον Τύπο - δεν ήταν δυνατό ν’ αφήση αδιάφορους τους ξένους παρατηρητές. Η Ευρώπη το δέχτηκε με κριτικό πνεύμα και το παρακολουθεί με ηυξημένο ενδιαφέρον.
Γιατί; Διότι προοιωνίζεται ουσιώδεις διαρθρωτικές αλλαγές στον δημόσιο βίο, διότι θέτει επί τάπητος το μέγα αίτημα της ελευθερίας, διότι προβιβάζει την Επιχείρηση σε Λειτούργημα, διότι αμφισβητεί καίρια τα παλιά ανελεύθερα σχήματα και διότι πλήττει αποφασιστικά τα ερείσματα του παλαιοκομματισμού και της ξενοκρατίας.
Έτσι λοιπόν η “Ελευθεροτυπία” φέρνει μαζί της σαν αναπόσπαστο χαρακτηριστικό της γνώρισμα, το πνεύμα και την αξίωση της αλλαγής, της Αλλαγής του Ιουλίου 1974. Προσπαθεί να κάνει πράξη και τρόπο ζωής τη δημοκρατία, την ισονομία, τη νομιμότητα και την αποδέσμευση - αρχίζοντας από τα εσωτερικά της. Φιλοδοξώντας να συμβάλη στην διόρθωση του καθόλου βίου μας, φρόντισε πρώτα να διορθώση τα του οίκου της. Για να επαγγελθή με πειστικότητα την ανεξαρτησία και δημοκρατία, φρόντισε να λειτουργή ανεξάρτητα και δημοκρατικά πρώτα η ίδια....
Παρά την φρασεολογία που σήμερα φαίνεται παλαιολιθική, δεν μπορεί παρά να αναγνωρίσει κανείς, ακόμα και μετά από τόσα χρόνια (και τόσες “αλλαγές”) την αρχική καινοτομία του εγχειρήματος ελευθεροτυπία· ή, οπωσδήποτε, την ιδεολογική αυτοπεποίθηση της συνηγορίας υπέρ του. Γιατί - κι αυτό θα φανεί πιο καθαρά στα επόμενα αποσπάσματα - δεν πρόκειται για την έκδοση, απλά, μιας ακόμα εφημερίδας. Πρόκειται για την ανύψωση μιας (δημοσιογραφικής) σημαίας. [...]
