Cyborg
Cyborg #11 - 2/2018

#11 - 02/2018

το φάσμα του ελέγχου: μια κοινωνική θεωρία για την έξυπνη πόλη

Jathan Sadowski, Frank Pasquale*O Jathan Sadowski είναι καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Sydney, ειδικευμένος στις “έξυπνες πόλεις”. Ο Frank Pasquale είναι καθηγητής νομικής στο πανεπιστήμιο του Maryland, ειδικευμένος στις νομικές διαστάσεις των big data...

Τι είναι η “έξυπνη πόλη”; [1Χρησιμοποιούμε τις λέξεις “έξυπνη πόλη” σε εισαγωγικά για να τονίσουμε το γεγονός ότι η χρησιμοποιούμενη γλώσσα έχει γίνει ήδη φορέας της ρητορικής, με ότι αυτό συνεπάγεται. Διότι ποιος θέλει να είναι “χαζός”; Συνεπώς ακόμα και οι λέξεις εξασφαλίζουν προκαταβολικά ένα πλεονέκτημα σε κάποιους.] Το άθροισμα διάφορων “smart” συσκευών και εφαρμογών; Ή η τεχνολογική διαμόρφωση ενός μεγάλης κλίμακας ενοποιημένου και ελέγξιμου “κελύφους” για τις κοινωνικές σχέσεις, που συνθέτει την τεχνολογία με την εξουσία, την καταμέτρηση / καταγραφή με τον έλεγχο και την καπιταλιστική κερδοφορία με μια ακόμη αναδιάρθρωση του “ανθρώπινου”, σε μια έκταση και ένταση χωρίς προηγούμενο στην ιστορία; Μήπως είναι απλά μια ακόμα έκφραση τεχνολογικού φουτουρισμού; Ή μήπως είναι κάτι που συμβαίνει έτσι, με τρόπους που μας διαφεύγουν;

Ήδη απ’ το πρώτο τεύχος του Cyborg (Οκτώβρης 2014) ο Rorre Margorp έκανε μια πρώτη παρουσίαση του θέματος [2Cyborg #01, Smart cities]. Επανερχόμαστε με το πρώτο μέρος ενός κειμένου που δημοσιεύτηκε στο site του ηλεκτρονικού περιοδικου “first monday”, στις 6 Ιούλη του 2015, με τίτλο The spectrum of control: a social theory of the smart city.
Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται στην κοντόφθαλμη αναμονή ότι “αύριο” οι σχεδιασμοί των εταιρειών πληροφορικής θα είναι ολοκληρωμένη πραγματικότητα. Αλλά στην ισχυρή τάση για γενική ανακατασκευή του κοινωνικού, που αποτελεί την σημαία (όχι πάντα διακριτή...) της “4ης βιομηχανικής επανάστασης”.

~*~

εισαγωγή

Η ιδέα ότι οι πόλεις επιτρέπουν στον καθένα να νιώθει παντού την οικειότητα του σπιτιού του και, ταυτόχρονα, να είναι ξένος έχει μια ορισμένη ελκυστικότητα. Μπορείς να γνωρίζεις τους δρόμους, τα μαγαζιά, τις λεωφόρους και τα σοκάκια, και ταυτόχρονα να κινείσαι για μέρες σ’ αυτά χωρίς να σε συναντήσει κάποιος που σε ξέρει. Όμως καθώς κυβερνήσεις και εταιρείες, συχνά σε στενή συνεργασία μεταξύ τους, γεμίζουν τις πόλεις με “έξυπνες” τεχνολογίες (μετατρέποντάς τες σε πλατφόρμες για το internet of things: αισθητήρες και αλγόριθμοι ενσωματωμένοι σε κάθε είδους αντικείμενα, που συνδέονται, επικοινωνούν ή/και μεταδίδουν πληροφορίες μεταξύ τους ή μέσω διαδικτύου) στενεύουν όλο και περισσότερο τα περιθώρια να διαφύγει κανείς απ’ αυτόν πανταχού παρόντα ιστό επιτήρησης. Σύντομα, για παράδειγμα, οι αγοραστές ή αυτοί που χαζεύουν τις βιτρίνες θα είναι το ίδιο γνωστοί στους μαγαζάτορες όσο γνωστά θα είναι αυτά τα μέρη στους ίδιους. Το λογισμικό αναγνώρισης προσώπου και οι εκπομπές δεδομένων απ’ τα smartphones θα κάνουν διαρκώς ορατή την ταυτότητα, τις καταναλωτικές συνήθειες ή τα γούστα του καθενός.

Τα big data είναι το καινούργιο εμπορικό νόμισμα. Όπως, όμως, συμβαίνει γενικά με το χρήμα, μερικοί έχουν πολύ καλύτερους όρους πρόσβασης σ’ αυτά απ’ ότι άλλοι. Συμβαίνει ήδη κι αλλού: όταν γίνεται ένα δάνειο, για παράδειγμα, ο δανειολήπτης είναι υποχρεωμένος να δώσει λεπτομερή προσωπικά του στοιχεία για να κλείσει η συμφωνία· η τράπεζα, απ’ την μεριά της, δεν έχει καθόλου την ίδια υποχρέωση να εξηγήσει γραπτά, με την ίδια λεπτομέρεια, τις εσωτερικές διαδικασίες της στη λήψη των αποφάσεών της. Η ίδια ασυμμετρία εμφανίζεται και στη διαμόρφωση του internet of things: ισχυροί οργανισμοί αποκτούν όλο και περισσότερα δεδομένα των χρηστών αλλά αρνούνται μια ανάλογη πρόσβαση είτε των χρηστών είτε των ρυθμιστικών αρχών στα δικά τους μυστικά, ακόμα και όταν γίνονται γνωστές καταχρήσεις και παραβιάσεις δικαιωμάτων. Δεν έχει νόημα, πια, να εννοεί κανείς το internet σαν κάτι στο οποίο έχει ο καθένας πρόσβαση μέσω ενός υπολογιστή. Οι ίδιες οι πόλεις επαναπροσδιορίζονται και αναδιαμορφώνονται σαν πλατφόρμες για και σαν κόμβοι μέσα σε δικτυωμένες πληροφοριακές / επικοινωνιακές τεχνολογίες.

Ένα απ’ τα κεντρικά άρθρα του περιοδικού wired με θέμα το internet of things κάνει την ρητορική ερώτηση: Έχετε χάσει ποτέ κάτι μέσα στο σπίτι σας και ευχηθήκατε να το βρίσκατε εύκολα με μια απλή αναζήτηση “λέξης κλειδί” όπως όταν ψάχνετε κάποιο αρχείο στην σκληρό σας δίσκο”; Μπορείτε να το κάνετε πραγματικότητα τώρα, χάρη σε μια startup εταιρεία, ονόματι StickFind Technologies, που πουλάει μικρούς, φτηνούς, αυτοκόλλητους αισθητήρες που μπαίνουν παντού. Χάσατε το παιδάκι σας μέσα στο εμπορικό κέντρο; Οι ετικέτες “smart fashion” RFID, μπορούν να το έχουν συνεχώς διασυνδεδεμένο στο δίκτυο, και άρα διαρκώς ανιχνεύσιμο.
Και γιατί να σταματήσετε μόνο στον εντοπισμό των παιδιών σας αφού εξοικειώνεσθε με τους αισθητήρες; Σύντομα το ι.χ. σας, το σπίτι σας, οι συσκευές σας και κάθε τι άλλο στο περιβάλλον σας θα είναι πηγή μιας συνεχούς ροής δικτυωμένης επικοινωνίας. Πηγαίνοντας στην urban κλιμακα, η πόλη θα γίνει ένα κουκούλι συνδεσιμότητας που θα μας περικλείει (ή ένας ιστός που θα μας παγιδεύει) καθώς οι “έξυπνες τεχνολογίες” ενσωματώνονται όλο και περισσότερο στην καθημερινότητά μας. Αυτές οι τεχνολογίες προβάλλονται σαν τεχνικές εύρεσης και διακίνησης. Είναι τεχνολογίες αναζήτησης (όταν τις χρησιμοποιούμε εμείς) και τεχνολογίες αξιολόγησης (όταν χρησιμοποιούνται απο άλλους, μ’ εμάς σαν υλικό). Χαρτογραφούν, ταξινομούν, αξιολογούν: και τι θα μπορούσε, δηλαδή, να είναι πιο αβλαβές απ’ τις απλές πληροφορίες;

Το να κάνει κανείς τον ισολογισμό των θετικών και των αρνητικών που φέρνουν τέτοιου είδους καινοτομίες είναι σισύφεια και εντελώς ιδεολογική δουλειά. Ποιος μπορεί να ξέρει ποιες δυσοίωνες ή εντυπωσιακές εφαρμογές μπορεί να προκύψουν; Η ανάλυση των ενδεχομένων θα μπορούσε ωστόσο να δώσει μια εναλλακτική δυνατότητα σε σχέση με την πρόβλεψη για την σχέση ωφελημάτων / ζημιών. Μια τέτοια προσέγγιση λαμβάνει υπόψη της ότι η ζημιά της απώλειας της ιδιωτικότητας, όπως αυτή αναγγέλεται μέσα απ’ την επέκταση του interent of things, δεν αντισταθμίζεται απ’ το όφελος της ευκολίας στη χρήση διάφορων εφαρμογών.
Όμως οι κυβερνητικές και οι επιχειρηματικές ρητορικές για το internet of things περιθωριοποιούν τις σημαντικότερες αναλύσεις των αρνητικών συνεπειών, υποτιμώντας τες ως παρανοϊκές. Οι τεχνοκράτες διαστρεβλώνουν τις πολιτικές εκτιμήσεις για την διάχυτη και γενικευμένη επιτήρηση και τον έλεγχο μέσα στα urban περιβάλλοντα. Επιπλέον, οι προδιαγραφές που δίνουν στα μέσα αξιολόγησης των εφαρμογών, που έχουν στο επίκεντρό τους την “συγκατάθεση” των χρηστών στην εποπτεία, είναι αρκετά ευέλικτες ώστε να νομιμοποιούν ακόμα και τις πιο ενοχλητικές εφαρμογές επιτήρησης, όπως για παράδειγμα την χρήση drones για την διαχείριση πλήθους διαδηλωτών ή την τεχνολογία ενοικίασης αυτοκινήτων που ακινητοποιεί το όχημα εάν υπάρξει μια ολιγόλεπτη καθυστέρηση στην πληρωμή του ενοικίου· παρουσιάζοντάς τες σαν εκδηλώσεις δημοκρατικής βούλησης και ορθολογισμού της αγοράς.  

τι είναι μια έξυπνη πόλη;

Σε παγκόσμια κλίμακα η διαμόρφωση των “έξυπνων” πόλεων αναπτύσσεται ραγδαία. Μια έκθεση του 2013, που συντάχτηκε απ’ το αγγλικό υπουργείο βιομηχανίας και καινοτομίας, εκτιμούσε ότι “η παγκόσμια αγορά για εφαρμογές στις “έξυπνες πόλεις” και οι συναφείς υπηρεσίες που απαιτούνται θα είναι γύρω στα 408 δισεκατομμύρια το 2020”. Συνδεδεμένη μ’ αυτήν την ανάπτυξη ήταν και η εκθετική επέκταση του internet of things. Σύμφωνα με νούμερα που είναι ευρύτερα διαθέσιμα απ’ την γιγάντια εταιρεία τηλεπικοινωνιών Cisco, μία απ’ τις βασικές εταιρείες που εμπλέκονται στην υπόθεση του internet of things και των “έξυπνων πόλεων”, δισεκατομμύρια αντικειμένων είναι ήδη διασυνδεδεμένα “πάνω από 12,5 δισεκατομμύρια μόνο το 2010”. Και προβλέπουν ότι “περίπου 25 δισεκατομμύρια συσκευές θα είναι διασυνδεδεμένες ως το 2015 και 50 δισεκατομμύρια ως το 2020” [3http://share.cisco.com/internet-of-things.html]. Λιγότερο συντηρητικές εκτιμήσεις υπολογίζουν την αγορά των “έξυπνων πόλεων” σε τρισεκατομμύρια δολλάρια τα επόμενα 5 με 10 χρόνια, με την αγορά του internet of things να εκτιμάται ότι θα είναι ακόμα μεγαλύτερη. Η IBM ανακοίνωσε πρόσφατα ότι θα επενδύσει 3 δισεκατομμύρια δολάρια τα επόμενα 5 χρόνια, για να δημιουργήσει μια καινούργια μονάδα internet of things, μια επένδυση που σίγουρα θα εκτινάξει την ήδη υπάρχουσα επιχειρηματική πρωτοβουλία της IBM “εξυπνότερος πλανήτης”.

Είτε απ’ την άποψη της αποτίμησης της αγοράς που διαμορφώνεται, είτε απ’ την άποψη του κεφάλαιου που πρέπει να επενδυθεί, είτε απ’ την άποψη της τεχνολογικής ανάπτυξης και της επίδρασης των μετασχηματισμών που γίνονται, η “έξυπνη πόλη” είναι τρομακτικά μεγάλη δουλειά. Εμφανιζόμενη σαν ρεύμα πολεοδομικού σχεδιασμού και εξορθολογισμού της διακυβέρνησης η προώθηση της “ευφυίας” (των πόλεων) γίνεται κυρίως από μεγάλες εταιρείες· που πασχίζουν (και πετυχαίνουν) να κάνουν συνηγόρους τους τις διάφορες αρχές των πόλεων. Εδώ δεν πρόκειται για να ανακάλυψη μιας παρθένας αγοράς της οποίας οι ανάγκες πρέπει να εντοπιστούν. Αλλά για την εφεύρεση μιας εντελώς καινούργιας· άρα και την διαμόρφωσή της.

Ωστόσο, παρά αυτήν την μεγάλης κλίμακας επένδυση κεφαλαίου, ο προσδιορισμός “έξυπνη πόλη” παραμένει νεφελώδης. Δεν υπάρχει ένα σταθερό περιεχόμενο που να εννοείται κάθε φορά που χρησιμοποιούνται αυτές οι λέξεις. Η ασάφεια βολεύει μια χαρά τους προωθητές της ιδέας της urban ευφυίας. Οι λέξεις “έξυπνη πόλη” κρέμονται στον αέρα και αλλάζουν προσανατολισμό ανάλογα με τα συμφέροντα. Αυτή η ευελιξία - μέσα - στην - ασάφεια επιτρέπει την δημιουργία μιας ρευστής μεν αλλά δυναμικής προώθησης προϊόντων, κρατικών δράσεων και πολιτικών. Προσφέροντας τους μια κάλυψη για την περίπτωση που θα χρειαστεί να αναιρεθούν αν κάτι πάει τελικά στραβά ή δεν ανταποκριθεί σε κάποια υπόσχεση.

Τα τυπικά παραδείγματα που χρησιμοποιούνται προπαγανδιστικά για την απεικόνιση και την αποδοχή ενός κόσμου που θα είναι internet of things είναι διάφορα καταναλωτικά προϊόντα - όπως το ολοκαίνουργιο “έξυπνο ψυγείο” που ειδοποιεί το super market όταν ξεμείνετε από γάλα. Αλλά ο Bruce Sterling υποστηρίζει ότι πρόκειται για παραμύθι. Και πως το γνήσιο internet of things θέλει να εισβάλει στο ψυγείο για να καταμετράει, να οργανώνει και να επιτηρεί κάθε κίνηση μόλις ανοίγει η πόρτα του· κι ότι ευχαρίστως θα πούλαγε ένα τέτοιο ψυγείο σε τιμή κόστους, προκειμένου να κερδίσει απ’ τον έλεγχο της χρήσης του.
Η εστίαση στις συσκευές των καταναλωτών είναι αποπροσατολιστική και κρατάει την προσοχή σε επιφανειακά ζητήματα, προσπαθώντας να περιορίσει την ανάλυση των εξελίξεων στη συναισθηματική σφαίρα. Οι υπό διαμόρφωση μεγάλες επιχειρηματικές συμμαχίες δεν γίνονται για να πουλήσουν στους καταναλωτές “έξυπνα ψυγεία”! Θέλουν να διαφημίσουν την κατοίκηση στις “έξυπνες πόλεις”, όπου ο όρος “ευφυία” προσδιορίζεται απ’ τις εταιρείες· που αδιαφορούν για την συναίνεση του καθενός σημείο - σημείο. Η “έξυπνη πόλη” δεν είναι απλά μια γραμμική μεγέθυνση της κλίμακας του “έξυπνου σπιτιού” στο οποίο όλες οι προσωπικές και οικιακές συσκευές είναι διασυνδεδεμένες και αυτόματες. Πρόκειται, κυρίως, για την κατάλληλη διαμόρφωση των υποδομών και των urban εφαρμογών με τέτοιο τρόπο ώστε να ευνοούν μια καινούργια τεχνο-πολιτική συγκρότηση της κοινωνίας, μέσα απ’ την συγκέντρωση και την επεξεργασία δεδομένων και ανάλογες εφαρμογές. 

Δεν διαμορφώνεται κάθε “έξυπνη πόλη” με τον ίδιο τρόπο. Μπορούμε να διακρίνουμε τρεις βασικούς τρόπους:
Πρώτον, οι πιο κοινότοπες υπαρκτές “έξυπνες πόλεις” είναι εκείνες που έχουν εξοπλιστεί εκ των υστέρων, έχουν ανακαινισθεί τεχνολογικά, ώστε από “χαζές” να γίνουν “εξυπνότερες”. Διάφορες εκτιμήσεις προσδιορίζουν το νούμερο αυτής της κατηγορίας πόλεων σε μερικές δεκάδες ή και εκατοντάδες χιλιάδες σ’ όλο τον κόσμο. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις “η έξυπνη πόλη συναρμολογείται αποσπασματικά, αναβαθμίζεται αδέξια μέσα από υπάρχουσες θεσμίσεις της διακυβέρνησής της και του κτισμένου περιβάλλοντός της. Τυπικά τα κίνητρα προέρχονται απ’ την πολιτική οικονομία, αποτέλεσμα της όλο και εντονότερης επιχειρηματικής μορφής που παίρνουν οι δημοτικές εξουσίες, έχοντας σαν στόχο να κάνουν την μία ή την άλλη πόλη κέντρο (περιφερειακό ή παγκόσμιο) ανταγωνιστικής οικονομικής ανάπτυξης. Το να γίνει μια πόλη “έξυπνη” είναι εδώ η πανάκεια της επιβολής των πολιτικών λιτότητας, της διαχείρισης της πόλης και της μετατροπής της σε ελκυστικό σημείο κατάληξης των κεφαλαϊκών ροών· όλα αυτά μέσα απ’ την αξιοποίηση “δικτυακών υποδομών για την βελτίωση της οικονομικής και πολιτικής αποτελεσματικότητας, και την  ενεργοποίηση του κοινωνικού και πολιτιστικού περιβάλλοντος”. Μ’ αυτή την έννοια οι πρωτοβουλίες “ευφυίας” υπόσχονται να δώσουν στις δημοτικές εξουσίες τα μέσα για να επιτύχουν τους επιχειρηματικούς στόχους τους.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

μετάφραση / απόδοση
Wintermute
Ziggy Stardust

Cyborg 11

Το κτίριο του “κέντρου ηλεκτρονικού ελέγχου” του Rio...

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

* O Jathan Sadowski είναι καθηγητής στο πανεπιστήμιο του Sydney, ειδικευμένος στις “έξυπνες πόλεις”. Ο Frank Pasquale είναι καθηγητής νομικής στο πανεπιστήμιο του Maryland, ειδικευμένος στις νομικές διαστάσεις των big data...
[ επιστροφή ]

1 - Χρησιμοποιούμε τις λέξεις “έξυπνη πόλη” σε εισαγωγικά για να τονίσουμε το γεγονός ότι η χρησιμοποιούμενη γλώσσα έχει γίνει ήδη φορέας της ρητορικής, με ότι αυτό συνεπάγεται. Διότι ποιος θέλει να είναι “χαζός”; Συνεπώς ακόμα και οι λέξεις εξασφαλίζουν προκαταβολικά ένα πλεονέκτημα σε κάποιους.
[ επιστροφή ]

2 - Cyborg #01, Smart cities
[ επιστροφή ]

3 - http://share.cisco.com/internet-of-things.html
[ επιστροφή ]

κορυφή