Cyborg
Cyborg #11 - 2/2018

#12 - 02/2018

περί αλλαγής παραδείγματος… ξανά
για τη συνέλευση του Game Over

Το να πει κανείς ότι οι καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής και κατανάλωσης είναι κυρίαρχες, επί της ουσίας σε ολόκληρο τον πλανήτη πλέον, συνιστά μια κοινοτοπία. Πρόκειται για μια αυτονόητη διαπίστωση, τουλάχιστον για όσους δεν πείσθηκαν από τις, θνησιγενείς, όπως αποδείχτηκε, θεωρίες περί «τέλους της ιστορίας» και «αυτο-υπέρβασης του καπιταλισμού», που πριν λίγα χρόνια είχαν γίνει του συρμού (κι ενίοτε νεκρανασταίνονται, ειδικά η δεύτερη). Και δεν χρειάζεται να είναι κανείς «αριστερός» ή «δεξιός» για να αποδεχτεί αυτή τη διαπίστωση ως απλή αποτύπωση μιας πραγματικότητας. Αρκεί τουλάχιστον να είναι σοβαρός και να μην βιοπορίζεται από την παραγωγή ιδεολογίας… 

Το να πει κανείς ότι και οι σχέσεις αναπαραγωγής, τόσο της εργασίας όσο και της φύσης, έχουν υπαχθεί πλέον κι αυτές σε μεγάλο βαθμό στις καπιταλιστικές νόρμες, ίσως δεν είναι εξίσου αυτονόητο. Ακόμα όμως κι αν η διαπίστωση περί κυριαρχίας του κεφαλαίου παραμείνει μόνο στο επίπεδο των κύκλων παραγωγής και κατανάλωσης, υπάρχει ένας πολύ υπαρκτός πολιτικός κίνδυνος. Στο βαθμό που τέτοιες διαπιστώσεις διατυπώνονται ως αφηρημένες γενικολογίες («καπιταλισμό είχαμε και πριν δύο αιώνες, καπιταλισμό και τώρα, ίδια έχουν παραμείνει τα πράγματα»), κινδυνεύουν ανά πάσα στιγμή να χάσουν το έδαφος κάτω από τα πόδια τους. Όχι γιατί είναι άστοχες, αλλά γιατί είναι «τεμπέλικες», αδυνατώντας να συλλάβουν κρίσιμες μεταστοιχειώσεις ορισμένων πλευρών του καπιταλισμού. Ο καπιταλισμός μπορεί να μην έχει υπερβεί τον εαυτό του, ωστόσο δεν έχει παραμείνει αναλλοίωτος μέσα στην ιστορική του πορεία. Αν κάτι έχει δείξει η πορεία του, αυτό σίγουρα είναι ότι ενέχει ένα εξαιρετικό δυναμικό μετάλλαξης όποτε βρίσκεται μπροστά στο απειλητικό φάσμα της κατάρρευσης του. Κι ως γνωστό, όταν σπέρνει κανείς διανοητική τεμπελιά, θερίζει πολιτική αστοχία. Με την διαφορά ότι οι συνέπειες μιας τέτοιας αστοχίας δεν είναι απλώς διανοητικές και πνευματικές, αλλά συχνά πληρώνονται και με αίμα (ακόμα και κυριολεκτικά).   
Κατά την ταπεινή μας γνώμη, ο καιρός της πολυτέλειας για διανοητική οκνηρία και θεωρητικούς ακροβατισμούς έχει περάσει ανεπιστρεπτί (αν υπήρχε ποτέ). Η κριτική κατανόηση της τωρινής φάσης του καπιταλισμού – και ιδιαίτερα της τεχνικής του σύνθεσης – της γενεαλογίας του και των ιστορικών ενδεχομένων που διανοίγονται για το μέλλον αποτελεί μια επείγουσα εργασία που ήδη έχει αργήσει.
Εύκολο στα λόγια, δύσκολο στην πράξη. Δύσκολο, καθότι ο γενικευμένος εφησυχασμός, συχνά μεταμφιεσμένος ως τεχνολαγνικός ενθουσιασμός (ή ως τήρηση μιας «ελβετικής» ουδετερότητας ίσων αποστάσεων σε σχέση με τη χρήση της τεχνολογίας), δεν βοηθάει στο να τροφοδοτηθεί η σχετική συζήτηση με τα απαραίτητα θεωρητικά εργαλεία. Εν πάση περιπτώσει, ένα τέτοιο εργαλείο που μας έχει φανεί χρήσιμο στις αναλύσεις μας είναι και ο όρος «αλλαγή καπιταλιστικού παραδείγματος». Καθότι, ως όρος, έχει τον κίνδυνο είτε να παρερμηνευτεί είτε ακόμα και να μυστικοποιηθεί (ίσως φαντάζει κάπως βαρύγδουπος), κρίνουμε ότι μερικές επιπλέον (και πάντως όχι οι τελευταίες) επισημάνσεις ενδεχομένως να βοηθήσουν στη διασαφήνισή του [1Έχουμε ήδη αφιερώσει ένα άρθρο σε αυτό το θέμα. Βλ. Cyborg, τ. 4, «Περί αλλαγής παραδείγματος». http://www.sarajevomag.gr/cyborg/issues/04/i04_p05_shift.html].

περί επιστημολογικού παραδείγματος

Ξεκινώντας από τον όρο «παράδειγμα», μια προκαταρκτική διευκρίνηση που χρειάζεται να γίνει είναι ότι δεν προέρχεται ούτε από κάποια οικονομική θεωρία ούτε από τις πολιτικές επιστήμες. Δεν πρόκειται για έναν όρο που έχει βρει μια λίγο – πολύ πάγια θέση μέσα στο εννοιολογικό σύμπαν που συνήθως επιστρατεύεται για τη μελέτη του καπιταλισμού. Εξ αυτού του λόγου επομένως, δεν διαθέτει ένα πολύ συγκεκριμένο, «τεχνικό» νόημα, όπως, για παράδειγμα οι έννοιες του κεφαλαίου, της υπεραξίας ή της (πραγματικής / τυπικής) υπαγωγής. Χωρίς αυτό φυσικά να σημαίνει ότι, με βάση τη δική μας εννοιολόγηση (και όπως θα φανεί στη συνέχεια), δεν έχει κάποια σχέση με αυτούς τους πιο καθιερωμένους όρους. Ο συγκεκριμένος όρος, λοιπόν, έλκει την καταγωγή του από την επιστημολογία και ειδικότερα από το κλασσικό πλέον έργο του Κουν «Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων» (πρώτη έκδοση το 1962).

Η κάπως ελεύθερη χρήση του όρου, ακόμα και από τον ίδιο τον Κουν, υπήρξε αφορμή για να ασκηθεί εναντίον του συστηματική κριτική, κύριως όσον αφορά στην ασάφεια που φαίνεται να εμπεριέχει [2Η εισαγωγή στην ελληνική μετάφραση του βιβλίου είναι αρκετά κατατοπιστική ως προς αυτό το σημείο αλλά και όσον αφορά στις γενικότερες συζητήσεις της εποχής εντός του κλάδου της επιστημολογίας.]. Παρ’ όλα αυτά, είναι δυνατό να ανασυσταθεί με μια σχετική ευκρίνεια ο βασικός πυρήνας του επιχειρήματος του Κουν που τον οδήγησε στην εισαγωγή του όρου «παράδειγμα». Η σημασία του βιβλίου του Κουν έγκειται στο ότι αποτέλεσε το έναυσμα για να φτάσει η εποχή της αθωότητας εντός των επιστημολογικών κύκλων στο οριστικό τέλος της· [3Υπενθυμίζουμε εδώ ότι η γαλλική επιστημολογική σχολή είχε ήδη εμπλακεί σε παρόμοιες συζητήσεις πριν τον Κουν. Αλλά ο Κουν είχε το πλεονέκτημα ότι έγραφε στα αγγλικά. ] και μάλιστα σε μια εποχή γρήγορων τεχνοεπιστημονικών εξελίξεων – ή ίσως ακριβώς για αυτόν τον λόγο (οι καταστροφικές δυνατότητες της πυρηνικής ενέργειας είχαν ήδη σπείρει υποψίες σχετικά με την τεχνολογική «πρόοδο»). Μιλώντας κάπως σχηματικά, η προ-κουνιανή αθωότητα συνίστατο στην απουσία ενός κριτικού αναστοχασμού σχετικά με την ιστορική εξέλιξη της επιστήμης. Η μέχρι τότε κυρίαρχη αντίληψη έβλεπε την εξέλιξη της επιστήμης ως μια γραμμική πορεία συσσώρευσης γνώσεων. Σύμφωνα με αυτή, κάθε επιστημονική θεωρία οφείλει να (κι έτσι συμβαίνει στην πράξη) εξετάζεται με αυστηρά επιστημονικό τρόπο («ορθολογικά» και πειραματικά), να εντοπίζονται («αντικειμενικά») τα αδύναμα σημεία της και αυτή να εμπλουτίζεται ώστε να μπορεί να συμπεριλάβει στην εξήγησή της ό,τι πριν δεν ήταν εξηγήσιμο. Δεν υπάρχουν χάσματα σε αυτή την εξέλιξη. Πρόκειται για τη «φυσική» πορεία του ανθρώπινου πνεύματος προς μια συνεχώς βελτιούμενη γνώση, ανεξαρτήτως περιβάλλοντος, συνθηκών και συμφραζομένων.

Σύμφωνα με την ανάλυση του Κουν, αυτή είναι μια απλοϊκή αντίληψη που δεν ανταποκρίνεται στην ιστορική πραγματικότητα – ή, με πιο πολιτικούς όρους (που δεν χρησιμοποιεί ο ίδιος ο Κουν), πρόκειται για μια ιδεολογική ανάγνωση της ιστορίας της επιστήμης. Η επιστήμη, μελετώντας την ιστορικά, δεν εξελίχθηκε με αυτόν τον τρόπο. Αντιθέτως, αυτό που μπορεί όντως να παρατηρηθεί είναι το εξής: Για μακρές χρονικές περιόδους, ένας επιστημονικός κλάδος λειτουργεί χρησιμοποιώντας κάποια βασικά θεωρητικά εργαλεία. Όλοι οι εμπλεκόμενοι επιστήμονες χρησιμοποιούν αυτά τα εργαλεία και συχνά, φαινόμενα που δεν μπορούν να εξηγηθούν, απλώς αγνοούνται. Ωστόσο, σε κάποιες ιστορικές στιγμές, τέτοια «ανώμαλα» φαινόμενα ενδέχεται να αποκτήσουν ιδιαίτερη βαρύτητα, σε βαθμό που να αρχίσουν να δημιουργούνται σοβαρές αμφιβολίες για τις κυρίαρχες θεωρίες. Αυτές είναι οι φάσεις όπου ένας κλάδος εισέρχεται σε μια επιστημολογική κρίση. Το αποτέλεσμα αυτής της κρίσης είναι η ανάδυση μιας νέας κυρίαρχης θεωρίας ή ενός νέου παραδείγματος.

Ο Κουν χρησιμοποιεί τον όρο νέο «παράδειγμα», κι όχι νέα «θεωρία», για να σημειώσει το εξής σημαντικό. Η νέα θεωρία δεν είναι απλώς η παλιά θεωρία, βελτιωμένη. Το νέο παράδειγμα είναι κι ένας νέος τρόπος σκέψης που, σε πολλά σημεία του, έρχεται σε αντίθεση με αυτό που μέχρι τότε ήταν κυρίαρχο. Υφίσταται μια ασυμβατότητα / ασυμμετρία (ο πρωτότυπος όρος στα αγγλικά είναι incommensurability) που μπορεί να αφορά ακόμα και σε βασικές έννοιες (π.χ., η έννοια του χώρου στην κλασσική φυσική και στην σχετικότητα). Τα «στρατόπεδα» των δύο παραδειγμάτων δεν μπορούν καν να συνεννοηθούν μεταξύ τους· σαν να κατοικούν σε δύο διαφορετικά σημασιολογικά σύμπαντα. Για να τονίσει αυτό το σημείο, ο Κουν επιστρατεύει και τα γνωστά αμφίσημα σχέδια από την ψυχολογία Gestalt, όπως το παρακάτω παράδειγμα:

Cyborg 11

Τα δύο στρατόπεδα είναι σαν να βλέπουν την ίδια εικόνα (παρατηρούν τα ίδια φαινόμενα), αλλά την ερμηνεύουν τελείως διαφορετικά. Οι μεν βλέπουν ένα βάζο, οι δε δύο πρόσωπα. Δεν είναι δυνατό για έναν επιστήμονα να υιοθετεί ταυτόχρονα και τα δύο σχήματα – ερμηνείες.
Πριν αφήσουμε τον χώρο της επιστημολογίας, χρειάζεται να γίνει μια τελευταία παρατήρηση, μεταφραστικής φύσης αυτή τη φορά. Ο όρος «αλλαγή παραδείγματος» αποτελεί απόδοση στα ελληνικά του πρωτότυπου όρου «paradigm shift». Αυτή η απόδοσή του στα ελληνικά είναι μια ατυχής επιλογή που δυστυχώς πλέον έχει καθιερωθεί. Είναι ατυχής όσον αφορά και στις δύο λέξεις. Πρώτον, η λέξη «αλλαγή» στα ελληνικά ενέχει ένα φορτίο ουδετερότητας, αν όχι και ηπιότητας· νοηματικά συγγενεύει περισσότερο με το αγγλικό «change». Αντιθέτως, η λέξη «shift» συνειρμικά παραπέμπει εύκολα σε όρους όπως το «shape-shifting» (μετασχηματισμός, μεταμόρφωση) ή ακόμα και το «tectonic shift» (μετατόπιση των τεκτονικών πλακών)· σε διαδικασίες δηλαδή που έχουν ένα στοιχείο καθολικότητας, αναπάντεχου ή ακόμα και «βίας». Δεύτερον, το ελληνικό «παράδειγμα» είναι το ισοδύναμο του αγγλικού «example», υποδηλώνοντας την ειδική περίπτωση / πραγμάτωση ενός γενικότερου κανόνα. Ωστόσο, το αγγλικό «paradigm», παρότι ελληνογενές και καταγωγικά συγγενές με το «παράδειγμα», έχει μια σημασία αρκετά διαφορετική. Για την ακρίβεια, μια σημασία σχεδόν αντίθετη αυτής του «example», εφόσον αναφέρεται σε ένα γενικό πλαίσιο· ίσως όχι σε έναν μεμονωμένο κανόνα, αλλά πάντως σε ένα σύνολο αλληλένδετων κανόνων που λειτουργούν λίγο – πολύ δεσμευτικά για όσους το υιοθετούν. Με άλλα λόγια, βρίσκεται πιο κοντά σε αυτό που στα ελληνικά θα μπορούσε να αποδοθεί ως «μοντέλο», «πρότυπο» ή ακόμα και «υπόδειγμα». Παρ’ όλα αυτά, για λόγους συνέχειας και συνέπειας, θα επιμείνουμε κι εμείς στο «αλλαγή παραδείγματος» - εννοώντας όμως επί της ουσίας «μετασχηματισμό υποδείγματος».

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Separatrix

Cyborg 11

Σημειώσεις

1 - Έχουμε ήδη αφιερώσει ένα άρθρο σε αυτό το θέμα. Βλ. Cyborg, τ. 4, «Περί αλλαγής παραδείγματος».
[ επιστροφή ]

2 - Η εισαγωγή στην ελληνική μετάφραση του βιβλίου είναι αρκετά κατατοπιστική ως προς αυτό το σημείο αλλά και όσον αφορά στις γενικότερες συζητήσεις της εποχής εντός του κλάδου της επιστημολογίας.
[ επιστροφή ]

3 - Υπενθυμίζουμε εδώ ότι η γαλλική επιστημολογική σχολή είχε ήδη εμπλακεί σε παρόμοιες συζητήσεις πριν τον Κουν. Αλλά ο Κουν είχε το πλεονέκτημα ότι έγραφε στα αγγλικά.
[ επιστροφή ]

κορυφή