Cyborg
Cyborg #10 - 10/2017

#10 - 10/2017

κοινωνική νευροεπιστήμη: χάπια για κοινωνικά ευαίσθητους σε τιμή ευκαιρίας

ο εγκέφαλος: το νέο μεγάλο κόλπο

Η ενασχόληση, σε βαθμό εμμονής, με το ανθρώπινο (και όχι μόνο) γονιδίωμα μέσα στα τεχνοεπιστημονικά εργαστήρια όλου του κόσμου είναι μάλλον γνωστή. Και δεν χρειάζεται να είναι κανείς ειδικός για έχει μια εικόνα των σχετικών εξελίξεων. Βιβλία εκλαϊκευμένης επιστήμης, ντοκυμαντέρ, άρθρα σε εφημερίδες και φυσικά η μεγα-μηχανή της μαζικής κουλτούρας που λέγεται κινηματογράφος δεν χάνουν ευκαιρία να μας διαφωτίζουν για τα θαύματα (ή τραύματα) της γενετικής. [1Για μια παρουσίαση από τη δική μας οπτική, βλ. Cyborg, τ. 8, «Γενετική κοπτοραπτική: το μεγάλο κόλπο». ] Ωστόσο, υπάρχει και μια άλλη πλευρά της βιοτεχνο-καπιταλιστικής ανάπτυξης που (κακώς, κατά τη γνώμη μας) δεν τυγχάνει πάντα ανάλογης προσοχής. Ενδεχομένως γιατί, προς το παρόν τουλάχιστον, δεν έχει να επιδείξει πρακτικές εφαρμογές σε αντίστοιχη έκταση και με την ανάλογη αποτελεσματικότητα. Αναφερόμαστε σε όλους εκείνους τους επιστημονικούς κλάδους που στεγάζονται κάτω από τον ευρύτατο όρο «νευροεπιστήμες». Ως ειδικός κλάδος της βιολογίας, δεν είναι ιδιαίτερα καινούριος. Η γέννηση των νευροεπιστημών στη σύγχρονη μορφή τους, που εστιάζει κατά βάση στον εγκέφαλο και στους νευρώνες ως τη βασική λειτουργική μονάδα του νευρικού συστήματος, ανάγεται στα τέλη του 19ου αιώνα και στα πειράματα των Golgi και Cajal που επέτρεψαν την οπτικοποίηση των νευρώνων και των διακλαδώσεών τους. Κι από αυτή την άποψη, οι νευροεπιστήμες είναι μάλλον ελαφρώς παλαιότερες της γενετικής.
Χωρίς να έχουμε ψάξει ιδιαίτερα την ιστορία της νευροεπιστήμης, η αίσθησή μας είναι ότι δεν ακολούθησε τη φρενιτώδη πορεία της γενετικής [2Για κάποια ιστορικά στοιχεία σχετικά με την γενετική, βλ. Cyborg, τ. 7, «Γενετική/κυβερνητική: ένας λευκός γάμος».]. Κάτι που όμως έχει αρχίσει να αλλάζει τις τελευταίες τρεις δεκαετίες. Από τεχνική άποψη, τουλάχιστον δύο παράγοντες συνέβαλαν στην αναγέννηση των νευροεπιστημών. Από τη μία, ήταν η ανάπτυξη νέων μεθόδων καταγραφής της δραστηριότητας του εγκεφάλου (όπως οι αμφίβολης αξιοπιστίας, ή μάλλον αμφίσημης ερμηνευσιμότητας, απεικονιστικές τεχνικές, σαν την fMRI) και από την άλλη η αύξηση της ισχύος των υπολογιστών που άνοιξε το δρόμο για την ανάπτυξη υπολογιστικών μοντέλων των βιολογικών νευρωνικών δικτύων. Από τεχνική άποψη… Γιατί αυτή από μόνη της δεν αρκεί για να εξηγήσει την νευρο-αναγέννηση. Αλλά για τις μη τεχνικές αιτίες αυτής της αναγέννησης θα μιλήσουμε παρακάτω.

κοινωνική νευροεπιστήμη: χάπια για κοινωνικά ευαίσθητους σε τιμή ευκαιρίας

Για όσους τυχόν δεν το γνωρίζουν, λοιπόν, η δεκαετία του 1990 είχε ανακηρυχτεί από την αμερικανική κυβέρνηση ως η «δεκαετία του εγκεφάλου». Στην (επιστημονική) πράξη βέβαια, αυτή η ανακήρυξη μάλλον δεν σήμαινε και πολλά πράγματα, καθώς φαίνεται ότι στόχος της ήταν περισσότερο η διάχυση των αποτελεσμάτων της νευροεπιστημονικής έρευνας σε ένα ευρύτερο κοινό. Ή, για να χρησιμοποιήσουμε λιγότερο στρογγυλεμένα κι εξευγενισμένα λόγια, η προπαγάνδα και ο προσηλυτισμός και ό,τι άλλο μπορεί να μπει κάτω από τον όρο «ιδεολογική προεργασία». Τα επόμενα (και πιο σοβαρά) βήματα έγιναν αρκετά πιο πρόσφατα, ακολουθώντας το μοντέλο του Human Genome Project από την γενετική. Το 2013 η αμερικανική κυβέρνηση υπό τον Ομπάμα ανακοίνωσε την έναρξη του BRAIN initiative, ενός σχετικά μακροπρόθεσμου χρηματοδοτικού προγράμματος με στόχο την συστηματική μελέτη του εγκεφάλου. Η πλήρης χαρτογράφηση των νευρώνων και των διασυνδέσεών τους θεωρείται ως βασικό διακύβευμα του προγράμματος, μέσω και της ανάπτυξης εξωτικών (για τα σημερινά δεδομένα) τεχνολογιών μέτρησης της δραστηριότητας του εγκεφάλου και αλληλεπίδρασης μαζί του, όπως νανοσυσκευές και συσκευές βασισμένες στη συνθετική βιολογία. Την ίδια χρονιά, η ευρωπαϊκή ένωση ανακοίνωσε την έναρξη του δικού της (και αντίστοιχων μεγαλόπνοων φιλοδοξιών) προγράμματος μελέτης του εγκεφάλου, του Human Brain Project. Έχει σημασία εδώ να γίνει κατανοητό ότι δεν πρόκειται απλώς για χρηματοδοτικά προγράμματα του σωρού, από τα τόσα που βγαίνουν κάθε χρόνο, αλλά για προγράμματα που θεωρούνται ως βασικοί πυλώνες της επιστημονικής έρευνας. Ενδεικτικά, αναφέρουμε ότι το ευρωπαϊκό Human Brain Project κατέχει τη θέση του flagship project, δηλαδή πρόκειται για κεντρικής θέσης πρόγραμμα τεράστιας έκτασης και χρηματοδότησης. Και δεν είναι πολλά αυτά. Για την ακρίβεια, εκτός από το Human Brain Project, μόνο ένα ακόμα κατέχει την αντίστοιχη θέση - το Graphene, για τη μελέτη των ιδιοτήτων και πιθανών εφαρμογών του γραφενίου.

Έτσι ο εγκέφαλος μετατρέπεται πλέον, και με επίσημη βούλα, σε κεντρικό σημείο εστίασης της τεχνοεπιστημονικής προσοχής. Και οι φιλοδοξίες όσων εμπλέκονται στα σχετικά προγράμματα μοιάζουν να μην έχουν όρια. Μια απλή παράθεση των σχετικών επιστημονικών (ή και ψεύδο-επιστημονικών) κλάδων που έχουν εμφανιστεί και φέρουν το πρόθεμα «νεύρο-» είναι αρκετή για να δώσει μια εικόνα της έκτασης αυτών των φιλοδοξιών: νευρο-ψυχιατρική (αναμενόμενο), νευρο-ανθρωπολογία, νευρο-γλωσσολογία, νευρο-οικονομικά (όχι που θα  έλειπε ο Μάρτης από τη σαρακοστή!), νευρο-εκπαίδευση [3Ειδικά για τη νευρο-εκπαίδευση, βλ. Cyborg, τ. 2, «Hey teacher leave our brains alone! (πρώτες σημειώσεις για τις νευροεπιστήμες)». ], νευρο-αισθητική, νευρο-θεολογία (ω, ναι· κι όμως!), κοινωνική νευροεπιστήμη και ο κατάλογος τελειωμό δεν έχει. Σε αυτό το άρθρο θα επικεντρωθούμε κυρίως στο τελευταίο μέλος της παραπάνω λίστας, στη λεγόμενη κοινωνική νευρο-επιστήμη.

είσαι ο εγκέφαλός σου (;)

Όπως κάθε κλάδος με υπέρμετρες φιλοδοξίες, έτσι και η νευροεπιστήμη δεν έχει αποφύγει το γνωστό ιδεολογικό τρικ: αυτοπαρουσιάζεται με βαρύγδουπες δηλώσεις, ως εάν να επρόκειτο για κάτι πρωτοφανές στην ιστορία της ανθρωπότητας, που θα οδηγήσει σε άνευ προηγουμένου ανακαλύψεις για την ανθρώπινη φύση στο σύνολό της – ή, ειπωμένο με όρους μιας εγελιανής-μαρξιανής φιλοσοφίας, παρουσιάζει το μερικό ως καθολικό. Θα περιοριστούμε σε λόγια που προέρχονται αποκλειστικά από τα χείλη των ίδιων των νευροεπιστημόνων, αποφεύγοντας αυτά των μη ειδικών που θα μπορούσαν να κατηγορηθούν ως «παρεξηγήσεις».

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Separatrix

κοινωνική νευροεπιστήμη: χάπια για κοινωνικά ευαίσθητους σε τιμή ευκαιρίας

Οι εντυπωσιακές εικόνες ποτέ δεν βλάπτουν. Στην εποχή της εικόνας ζούμε άλλωστε.
Εδώ απεικονίζεται το λεγόμενο connectome του εγκεφάλου, δηλαδή ο χάρτης που δείχνει ποιες περιοχές συνδέονται μεταξύ τους.
Σαφής η παραπομπή στο γονιδίωμα (genome) και αντίστοιχης έκτασης οι φιλοδοξίες για την «αποκωδικοποίησή» του.

Σημειώσεις

1 - Για μια παρουσίαση από τη δική μας οπτική, βλ. Cyborg, τ. 8, «Γενετική κοπτοραπτική: το μεγάλο κόλπο».
[ επιστροφή ]

2 - Για κάποια ιστορικά στοιχεία σχετικά με την γενετική, βλ. Cyborg, τ. 7, «Γενετική/κυβερνητική: ένας λευκός γάμος».
[ επιστροφή ]

3 - Ειδικά για τη νευρο-εκπαίδευση, βλ. Cyborg, τ. 2, «Hey teacher leave our brains alone!  (πρώτες σημειώσεις για τις νευροεπιστήμες)».
[ επιστροφή ]

κορυφή