Cyborg
Cyborg #09 - 06/2017

#09 - 06/2017

φαιά πανούκλα digital

Ένας από τους λόγους που ο φασισμός κερδίζει είναι επειδή θεωρείται τετελεσμένη υπόθεση, φαινόμενο που ανήκει στην αρμοδιότητα της ιστορίας κι όχι δυναμική συνθήκη της πραγματικότητας, είχε προειδοποιήσει έγκαιρα ο Βάλτερ Μπένγιαμιν από τον προηγούμενο αιώνα. Η έκπληξη για το πώς τα πράγματα που ζούμε είναι ακόμη στις μέρες μας δυνατά είναι από τα ισχυρότερα όπλα του φασισμού, ιδίως όταν αυτή η έκπληξη δεν καταλήγει σε βίαιη αφύπνιση αλλά σε μακάρια τύφλωση· είναι καλύτερη η κατακερματισμένη επικαιρότητα των δεκάδων «ειδικών περιπτώσεων» κι «εξαιρέσεων» που εύκολα δικαιολογούνται και παραβλέπονται, παρά μια καθολική ερμηνεία της ζοφερής πραγματικότητας που θα απαιτούσε προετοιμασία για πόλεμο.
Το λιγότερο δύσκολο στις μέρες μας είναι να εντοπίσουμε τα πεδία που ο φασισμός εκδηλώνεται με την μεγαλύτερη ένταση, αλλά αν υπάρχει ένα που να αποκαλύπτει το πόσο βαθιά διαβρωμένες κι έτοιμες για ολοκληρωτικές λύσεις είναι οι πρωτοκοσμικές, «πολιτισμένες» κοινωνίες, είναι ο κυβερνοχώρος· εκεί ο βάκιλος της φαιάς πανούκλας πολλαπλασιάζεται ως το σημείο των κυτταρικών αλλοιώσεων. Όντας το μαζικότερο κοινωνικό φαινόμενο ο κυβερνοχώρος με δυνατότητες ψηφιακής διαμεσολάβησης σχεδόν στο σύνολο των κοινωνικών δραστηριοτήτων, αποτελεί ταυτόχρονα την μαζικότερη, συστηματικότερη και πιο εξόφθαλμη εκδήλωση της φασιστικής νοοτροπίας. Που αλλού άραγε, αν όχι εκεί, θα καθρεφτιζόταν σήμερα το πρόσωπο του κτήνους με τον πιο παραστατικό τρόπο;

Υπάρχει μια συνθήκη στον τρόπο που το διαδίκτυο συγκροτεί ψηφιακές «κοινότητες» που φαίνεται να έχει καθοριστική σημασία: κατασκευάζει φούσκες εικονικής πραγματικότητας εντός των οποίων οι ψηφιακοί υπήκοοι απολαμβάνουν ψυχοσυναισθηματική και διανοητική αυτάρκεια (ή μάλλον νάρκωση). Στο εσωτερικό τους, μπορείς να είσαι οτιδήποτε: υπερκοινωνικός, γοητευτικός, διάνοια, ψαγμένος, χιουμορίστας, επαναστάτης, επιστήμονας, καλλιτέχνης, ακόμη και ρατσιστής. Μπορείς να εκδηλώνεις ανεμπόδιστα αυτό που πιστεύεις για τον εαυτό σου και τον κόσμο χωρίς συνέπειες, χωρίς το βάρος της θεμελιώδους συνάρθρωσης των πράξεών σου με τις συνέπειές τους. Ή τουλάχιστον έτσι να νομίζεις. Στο μονωμένο περιβάλλον της φούσκας, αρκεί το κάθε μέλος να επιβεβαιώνει το υπερτροφικό Εγώ του άλλου κι είναι αυτό αρκετό ώστε να πειστεί η «κοινότητα» ότι η πραγματικότητά της είναι η πραγματικότητα του κόσμου. Ίσως να αναγνωρίζετε εδώ κάτι βγαλμένο από την πραγματική ζωή: πρόκειται για την ίδια ιδεοληπτική νεύρωση του μικροαστού που ταυτίζει την ατομική του κατάσταση με την γενική κοινωνική κατάσταση.  Ο κόσμος αλλάζει, αλλά τα σκατά παραμένουν πάντα τα ίδια. Η αναφορά στον μικροαστισμό εδώ δεν είναι τυχαία, επειδή η παράνοιά του, η μνησικακία και η κτηνωδία που εκδηλώνει όταν θεωρεί ότι διαψεύδονται οι προσδοκίες του, αποτελούσαν πάντα την πρώτη ύλη για την μετατροπή της κοινωνίας σε αρένα θηριωδιών. Σήμερα, αυτή η κτηνώδης παράνοια έχει βρει βολικό καταφύγιο στο διαδίκτυο και εκεί - σε χιλιάδες φόρουμ, blogs, ιστοσελίδες και κανάλια - γιγαντώνεται, μέχρι να σπάσει η φούσκα και βρούμε τα τέρατα με σάρκα και οστά μπροστά μας.

Η περίπτωση του Felix Kjellberg είναι διαφωτιστική. Ένας αστέρας του κυβερνοχώρου και μάστορας της κατασκευασμένης ηλεκτρονικά πραγματικότητας, με εκατομμύρια πιστών ακολούθων κι επιδραστικότητα που θα ζήλευε κάθε πολιτικός και διαφημιστής, φτάνει στο απόγειο καβαλώντας το trend του διαδικτυακού ρατσισμού, μέχρι να προσγειωθεί ανώμαλα σε ένα «σκάνδαλο» που τον κατατάσσει, εν μέσω γενικής κατακραυγής, στο πλάι πατενταρισμένων φασιστών του διαδικτύου. Τέλος καλό, όλα καλά! Ακόμη ένα «τέρας» ξεμπροστιάστηκε, ακόμη μια τελετουργία κάθαρσης δήθεν συντελέστηκε, η «μάχη» ενάντια στον φασισμό καλά κρατεί… Μόνο που ο Kjellberg δεν είναι παρά ένας λοχαγός, όπως ο Spencer και ο Yiannopoulos [1Οι Yiannopoulos και Spencer είναι δύο από τους κυριότερους - κι εξαιρετικά αγαπημένους στα media - εκφραστές της ακροδεξιάς στις ΗΠΑ. Φανατικοί υποστηρικτές του Τραμπ και πρωτεργάτες της alt-right (μάλιστα ο Spencer είναι εμπνευστής του όρου). Ο μεν Yiannopoulos έγινε γνωστός χάρη στις προβοκατόρικες τοποθετήσεις του εναντίον μεταναστών, γυναικών κι ομοφυλόφιλων, ο δε Spencer είναι υπέρμαχος της λευκής ανωτερότητας, νοσταλγός των ναζί κι εμπνευστής του σχεδίου μετατροπής των ΗΠΑ σε «καταφύγιο της λευκής φυλής» μέσω μιας «ήπιας εθνοκάθαρσης». Και οι δύο έχασαν πόντους δημοσιότητας όταν ο πρώτος μίλησε θετικά για την παιδοφιλία και ο δεύτερος μαγνητοσκοπήθηκε να χαιρετά ναζιστικά σε πανηγυρική συγκέντρωση για την νίκη του Τραμπ. Το σχετικό «σκάνδαλο» και η προσωρινή αποπομπή τους από την πρώτη γραμμή της πολιτικής είχαν την λειτουργία του κατευνασμού και καθησυχασμού: εφόσον αυτά οι δύο ακραίοι εξορίστηκαν κάτω από μαζικές ιαχές αποδοκιμασίας, τότε λύθηκε το πρόβλημα του φασισμού. Οκ…] πριν απ’ αυτόν, κι έχει πίσω του έναν στρατό πενήντα εκατομμυρίων τρολς, που δεν είναι τέρατα, αλλά πλάσματα στο διπλανό σπίτι.
Ίσως τα παρακάτω (μεταφρασμένα) κείμενα να δίνουν μια αμυδρή εικόνα αυτού που προσπαθούμε να περιγράψουμε. Τα δύο πρώτα είναι από άρθρα των εφημερίδων Guardian και Independent και σχολιάζουν ειδησεογραφικά τα στοιχεία της υπόθεσης. Το τρίτο προέρχεται από το Screener, έναν ιστότοπο με θέμα τα media, κι επιχειρεί να περάσει κάτω από την επιφάνεια του σκοτεινού κι αλλοπρόσαλλου κόσμου του κυβερνοχώρου. Δεν είναι η ανάλυση που υιοθετούμε, παραείναι επικεντρωμένη στην ψυχολογικοποίηση και την σεξιστική διάσταση του ζητήματος, αλλά καταφέρνει να μεταδώσει τον ζόφο που σέρνεται διαδικτυακά και να εντοπίσει αυτή την ιδιαίτερη νεύρωση, μνησικακία μαζί με οργή, που διακατέχει αυτούς που θεωρούν τον εαυτό τους «κέντρο του σύμπαντος» αλλά από παντού και στα πάντα βλέπουν τις προσδοκίες τους να διαψεύδονται. Επίσης εκτιμήσαμε τον - απολύτως δικαιολογημένο - πεσιμισμό που διατυπώνει. Ενώ θέτει το αδιέξοδο κι άσκοπο ζήτημα του «κάτι πρέπει να κάνουμε, πρέπει να κινητοποιηθούμε», καταλήγει εντέλει στην παραδοχή ότι αυτό που συμβαίνει «είναι η πραγματικότητα του κόσμου μας» κι όλα θα εξελιχτούν «μέχρι να ωριμάσουν οι καρποί». Ασφαλώς! Στο όχι αισιόδοξο σημείο που βρισκόμαστε τώρα, επιβεβαιώνεται ο Καμύ που είχε γράψει στην Πανούκλα, ότι «η μάχη ενάντια στην αρρώστια είναι μια συνεχής ήττα»

Harry Tuttle

Cyborg #09

Ο PewDiePie πιστεύει ότι το «θάνατος σε όλους τους εβραίους» είναι αστείο.  Ακόμη δεν γελάσατε;

«Ήταν απλά ένα αστείο!» Πόσες φορές το έχετε ξανακούσει; Ένα ρατσιστικό σχόλιο δεν ήταν πράγματι ρατσιστικό – ήταν απλά ένα αστείο. Η δικαιολογία «απλά ένα αστείο» είναι η αγαπημένη δικαιολογία αυτών που προσπαθούν να αποφύγουν τις ευθύνες για πράξεις τους που δεν είχαν φανταστεί τις συνέπειες. Το πιο πρόσφατο παράδειγμα του «απλά ένα αστείο» μας το πρόσφερε ο PewDiePie, ο μεγαλύτερος σταρ του YouTube.

Την Τρίτη [14/2], το YouTube και η Maker Studios, η εταιρεία ψηφιακής ψυχαγωγίας της Disney, επιβεβαίωσαν ότι διέκοψαν τα συμβόλαιά τους με τον 27χρονο σουηδό Felix «PewDiePie» Kjellberg, εξαιτίας αντισημιτικών σχολίων στα βίντεό του. Για να είμαστε ακριβείς, αυτό δεν σημαίνει ότι ο PewDiePie εξοβελίστηκε από το YouTube ή έχασε κανέναν από τα 53 εκατομμύρια ακολούθων του. Σημαίνει ότι δεν θα έχει πλέον τόση εύκολη πρόσβαση στις διαφημιστικές ευκαιρίες που του απέφεραν 15 εκατομμύρια δολάρια καθαρά κέρδη, το 2016 μόνο.

Ο PewDiePie πάντα προκαλούσε αντιδράσεις – η αφιλτράριστη συμπεριφορά του είναι αυτή που τον βοήθησε να μαζέψει ένα τεράστιο «bro army», όπως αποκαλεί τους οπαδούς του. Αλλά τώρα το παρατράβηξε. Μια έρευνα της Wall Street Journal βρήκε αντισημιτικές και ναζιστικές αναφορές σε εννιά βίντεό του. Ένα βίντεο της 11ης Ιανουαρίου, για παράδειγμα, παρουσιάζει δύο ημίγυμνους ινδούς να χορεύουν κρατώντας ένα πανό που γράφει «θάνατος σε όλους τους εβραίους».

Στις 12 Φεβρουαρίου, με ένα μήνυμα στο Tumblr, ο PewDiePie εξήγησε ότι το βίντεο δεν καλούσε πράγματι σε δολοφονίες εβραίων. Ήταν ένα αστείο! «Ήθελα να δείξω πόσο τρελός είναι ο σύγχρονος κόσμος, ιδιαίτερα κάποιες υπηρεσίες που διατίθενται online». Το βίντεο υποτίθεται ήθελε να καταδείξει την γελοιότητα του να υπάρχουν «άνθρωποι στο Fiverr [στμ: ένα website όπου πουλιούνται υπηρεσίες στην τιμή των 5 δολαρίων] που θα έλεγαν οτιδήποτε για πέντε δολάρια»· του «θάνατος στους εβραίους» περιλαμβανομένου.

Ο PewDiePie πράγματι κατάφερε να δείξει πόσο τρελός είναι ο σύγχρονος κόσμος – απλά όχι με τον τρόπο που ήθελε. Ο σάλος με τον PewDiePie είναι ένα σημαντικό μάθημα για τον τρόπο με τον οποίο ο ρατσισμός μπορεί να παρεισφρήσει στην κοινωνία και σταδιακά να εξελιχτεί σε κανονικότητα. Πιο συγκεκριμένα, ρίχνει ένα φως στον τρόπο με τον οποίο οι προκαταλήψεις προβάλλονται και διαδίδονται διαδικτυακά· στον τρόπο με τον οποίο ο ρατσισμός και το μίσος επωάζονται σε διαδικτυακές κοινότητες και διαχέονται στον offline κόσμο.

Ελάτε τώρα όμως! Στα σοβαρά ήταν αυτό παρατραβηγμένο; Ο PewDiePie μπορεί να είναι ένας βλαμμένος, αλλά σίγουρα δεν ήθελε το αστείο του πράγματι να τροφοδοτήσει τον αντισημιτισμό, σωστά;

Το θέμα είναι ότι οτιδήποτε κι αν εννοούσε ο PewDiePie, στην πραγματικότητα δεν έχει σημασία. Ένα αστείο ποτέ δεν είναι απλά ένα αστείο: έχει πάντα συνέπειες. Τα αστεία βοηθούν να προσδιοριστούν και να στερεοποιηθούν κοινωνικοί διαχωρισμοί. Είτε πιάνεις το αστείο κι είσαι ένας από εμάς, είτε δεν το πιάνεις κι είσαι ένας από αυτούς.

Τα αστεία επίσης βοηθούν να εξομαλυνθούν αδιανόητες ιδέες. Και ο PewDiePie έχει ήδη βοηθήσει να γίνει αυτό: βοήθησε να γίνει ο ρατσισμός λίγο πιο mainstream. Εν τέλει, εάν ένας τόσο διάσημος αστέρας του YouTube λέει τέτοια πράγματα, τότε πρέπει να είναι οκ, σωστά;

Πράγματι, η δουλειά του PewDiePie έχει εκθειαστεί από γνωστούς θιασώτες της λευκής ανωτερότητας, όπως ο Andrew Anglin, συντάκτης του daily stormer, ενός αμερικάνικου ειδησεογραφικού ναζιστικού blog. Στις 22 Ιανουαρίου, το blog άλλαξε το σύνθημά του και το έκανε «το νούμερο ένα παγκοσμίως site οπαδών του PewDiePie» κι ο Anglin έγραψε ένα άρθρο συγχαίροντας τον Kjellberg επειδή «έκανε τις μάζες να αισθάνονται άνετα με τις ιδέες μας».

Όπως τόνισε ο Anglin, ο PewDiePie είναι «σίγουρα ο άνθρωπος που παρακολουθούν οι περισσότεροι στον πλανήτη» και «είναι επίσης ο τύπος του ανθρώπου στον οποίο εύκολα εκατομμύρια άνθρωποι θα ορκίζονταν πίστη». Βλέπετε, ο PewDiePie δεν μοιάζει με τέρας. Είναι χαριτωμένος με αγορίστικο στυλ· είναι πλακατζής, όχι κήρυκας. Δεν καταλαβαίνεις ότι επηρεάζεσαι, νομίζεις ότι ψυχαγωγείσαι.

Η προπαγάνδα και οι προκαταλήψεις είναι παλιές όσο ο χρόνος και τα αστεία ήταν πάντα ένας από τρόπους με τους οποίους επωάζονταν σε μικρές ομάδες και διαχέονταν κατόπιν σε όλη την κοινωνία. Πάντως, καθώς οι καιροί αλλάζουν, αυτά τα αστεία βρίσκουν νέες μορφές για να εμφανίζονται. Για παράδειγμα, οι ναζί είχαν τις καρικατούρες στις εφημερίδες. (…)

Σήμερα οι εφημερίδες πεθαίνουν, αλλά έχουμε τα memes και τις διαδικτυακές κοινότητες. Κι αυτές έχουν δημιουργήσει τους δικούς τους ψηφιακούς τρόπους για να διαχέουν το μίσος. Οι περισσότεροι ξεκίνησαν με το 4chan, ένα διαβόητο φόρουμ που εξέθρεψε την ρατσιστική κουλτούρα των τρολς και βασικά έγραψε το εγχειρίδιο οδηγιών για το πώς η λευκή ανωτερότητα κωδικοποιείται και διασπείρεται online.

Το μίσος καμουφλάρεται πίσω από παράλογα memes κι ένα πομπώδες ρητορικό στυλ, κρυμμένο σε καρτουνίστικες φιγούρες όπως ο Pepe the Frog, η μασκότ της alt-right. Τίποτε δεν είναι σοβαρό· όλα είναι ένα αστείο.

Η Χάνα Άρεντ μίλησε κάποτε με ακρίβεια για την «κοινοτυπία του κακού». Για το πώς δηλαδή τα γρανάζια του καπιταλισμού επιτρέπουν σε τυράννους να επιβάλλουν τον έλεγχο και να μετατρέπουν το κακό σε αδιανόητες γραφειοκρατικές ενέργειες: οι άνθρωποι δεν είναι δολοφόνοι, «κάνουν απλά την δουλειά τους».

Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η σύγχρονη ψηφιακή οικονομία έχει εκκολάψει μια νέα εκδοχή της κοινοτυπίας του κακού. Τα ρατσιστικά memes λειτουργούν σαν αστεία κατανοητά μόνο στο εσωτερικό μιας κοινότητας κι ενισχύουν διαδικτυακά τους δεσμούς μεταξύ αποξενωμένων λευκών αντρών. Το στυλ αυτών των memes, η παρατραβηγμένη, εξωφρενική φύση τους, μας κάνει να μην τα παίρνουμε στα σοβαρά. Τα απορρίπτουμε ως χιούμορ. Αλλά με αυτό τον τρόπο ο ρατσισμός έρπει κι αναπτύσσεται στη ζωή μας. Όχι μ’ ένα πάταγο, αλλά με μια ατάκα.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Yiannopoulos

Ο Milo Yannopoulos στις δόξες του: προωθώντας Trump.

Σημειώσεις

1 - Οι Yiannopoulos και Spencer είναι δύο από τους κυριότερους - κι εξαιρετικά αγαπημένους στα media - εκφραστές της ακροδεξιάς στις ΗΠΑ. Φανατικοί υποστηρικτές του Τραμπ και πρωτεργάτες της alt-right (μάλιστα ο Spencer είναι εμπνευστής του όρου). Ο μεν Yiannopoulos έγινε γνωστός χάρη στις προβοκατόρικες τοποθετήσεις του εναντίον μεταναστών, γυναικών κι ομοφυλόφιλων, ο δε Spencer είναι υπέρμαχος της λευκής ανωτερότητας, νοσταλγός των ναζί κι εμπνευστής του σχεδίου μετατροπής των ΗΠΑ σε «καταφύγιο της λευκής φυλής» μέσω μιας «ήπιας εθνοκάθαρσης». Και οι δύο έχασαν πόντους δημοσιότητας όταν ο πρώτος μίλησε θετικά για την παιδοφιλία και ο δεύτερος μαγνητοσκοπήθηκε να χαιρετά ναζιστικά σε πανηγυρική συγκέντρωση για την νίκη του Τραμπ. Το σχετικό «σκάνδαλο» και η προσωρινή αποπομπή τους από την πρώτη γραμμή της πολιτικής είχαν την λειτουργία του κατευνασμού και καθησυχασμού: εφόσον αυτά οι δύο ακραίοι εξορίστηκαν κάτω από μαζικές ιαχές αποδοκιμασίας, τότε λύθηκε το πρόβλημα του φασισμού. Οκ…
[ επιστροφή ]

κορυφή