Cyborg
Cyborg #09 - 06/2017

#09 - 06/2017

απ’ το online στο onlife: engineering everything

η Ιστορία και οι μηχανές

Μπορούμε να αντιληφθούμε την σε εξέλιξη παρέλαση των σύγχρονων κάθε είδους τεχνολογικών εφαρμογών και θαυμάτων σαν κάτι πέρα από ένα άθροισμα “καλών και κακών επινοήσεων του ανθρώπινου πνεύματος”; Μπορούμε να την αντιληφθούμε σαν έναν σε εξέλιξη μετασχηματισμό των κοινωνικών σχέσεων, τόσο ριζικό που ήδη τώρα (και ακόμα περισσότερο στο μέλλον) κάνει να φαίνεται αδιανότητο το ότι υπήρξαν άλλες κοινωνικές σχέσεις, ζωή άξια να την ζει ο καθένας, μόλις πριν από 20 ή 30 χρόνια;
Όσο δύσκολο κι αν είναι αυτό ακριβώς πρέπει να κάνουμε· πριν μετατραπούμε εντελώς σε απλά παράγωγα αυτού του μετασχηματισμού. Πρέπει να βγούμε οριστικά απ’ την Μαγεία και να ξαναμπούμε στην Ιστορία.

ιστορικό στιγμιότυπο νο 1

Λίγο μετά τα μέσα του 19ου αιώνα, την δεκαετία του 1850, ο Καρλ Μάρξ ανάμεσα στις υπόλοιπες αναλύσεις του για το κεφάλαιο, αφιερώνει χρόνο και προσοχή στη διαδικασία της μηχανοποίησης που θα μείνει στην ιστορία σαν “πρώτη βιομηχανική επανάσταση”. Για την διεισδυτική κριτική του Μαρξ η μηχανοποίηση που βλέπει μπροστά του, σε ορισμένους απ’ τους καπιταλιστικούς χώρους και χρόνους της παραγωγής τότε, δεν είναι αμιγώς τεχνικό ζήτημα. Δεν είναι, επίσης, η φυσιολογική έκφραση της εφευρετικότητας της ανθρώπινης σκέψης. Είναι, μάλλον, μια σύνθετη πολιτική-τεχνική διαδικασία, που μπαίνει σε εφαρμογή ακριβώς επειδή (και στον βαθμό που) ενισχύει την θέση των εργοδοτών απέναντι στους εργάτες· και την κερδοφορία των πρώτων.
Στα Grundrisse, μ’ έναν τρόπο που θα μπορούσε να θεωρηθεί σήμερα “προφητικός” αλλά δεν ήταν τίποτα άλλο από κριτικά διεισδυτικός, λέει μεταξύ άλλων: [1Grundrisse der Kritik der Politischen Okonomie, 1857 - 1858. Έκδοση στα ελληνικά: Στοχαστής, Τόμος Β, σελ. 531 και μετά.]

... Ενταγμένο στην παραγωγική διαδικασία του κεφάλαιου, το εργασιακό μέσο διατρέχει όμως διάφορες μεταμορφώσεις, με τελευταια τους τη μηχανή, ή καλύτερα, ένα αυτόματο σύστημα μηχανημάτων (σύστημα μηχανημάτων: το αυτόματο δεν είναι παρά η πιο ολοκληρωμένη, επαρκέστερη μορφή τους, και μόνο αυτό μετατρέπει τα μηχανήματα σε σύστημα), που το κινεί ένα αυτόματο, μια κινητήρια δύναμη που αυτο-κινείται· αυτόματο που αποτελείται από πολυάριθμα μηχανικά και πνευματικά όργανα, έτσι ώστε οι ίδιοι οι εργάτες καθορίζονται μόνο σαν συνειδητά μέλη του.
Στη μηχανή, κι ακόμα περισσότερο στα μηχανήματα σαν αυτόματο σύστημα, το μέσο εργασίας μετασχηματίζεται ως προς την αξία χρήσης του, δηλαδή ως προς την υλική του παρουσία, σε μια ύπαρξη επαρκή για το πάγιο κεφάλαιο και για το κεφάλαιο γενικά... Η μηχανή από καμιά άποψη δεν εμφανίζεται σαν μέσο εργασίας του ξεχωριστού εργάτη. Η δική της differentia specifica [ειδοποιός διαφορά] δεν είναι με κανένα τρόπο - όπως το μέσο εργασίας - να διαμεσολαβεί τη δραστηριότητα του εργάτη πάνω στο αντικείμενο. Αντίθετα, η δραστηριότητα αυτή έχει τοποθετηθεί με τρόπο που πια απλά διαμεσολαβεί τη δουλειά της μηχανής, τη δράση της πάνω στην πρώτη ύλη - την επιβλέπει και την προφυλάσσει από διαταραχές.
Όχι όπως στο εργαλείο, που ο εργάτης το εμψυχώνει σαν όργανο με τη δική του επιδεξιότητα και δραστηριότητα, και που άρα ο χειρισμός του εξαρτιέται από τη δεξιοτεχνία του εργάτη. Αντίθετα η μηχανή, που αντί για τον εργάτη κατέχει αυτή επιδεξιότητα και δύναμη, είναι αυτή η ίδια ο δεξιοτέχνης, που έχει δική του ψυχή, τους μηχανικούς νόμους που επιδρούν μέσα στη μηχανή· και για την αδιάκοπη αυτο-κίνησή της, όπως εργάτης καταναλώνει μέσα διατροφής, αυτή καταναλώνει κάρβουνο, πετρέλαιο, κλπ.
Η δραστηριότητα του εργάτη, περιορισμένη σε απλά αφηρημένη δραστηριότητα, καθορίζεται και ρυθμίζεται ολόπλευρα από την κίνηση των μηχανημάτων - όχι το αντίστροφο. Η επιστήμη, που αναγκάζει τα άψυχα μέλη των μηχανημάτων με την κατασκευή τους να λειτουργούν σκόπιμα σαν αυτόματος μηχανισμός, δεν υπάρχει στη συνείδηση του εργάτη· αντίθετα, επιδρά διαμέσου της μηχανής σαν ξένη δύναμη πάνω στον εργάτη, σαν δύναμη της ίδιας της μηχανής.
...
Η παραγωγική διαδικασία έπαψε να είναι εργασιακή διαδικασία με την έννοια πως η εργασία επικρατεί πάνω της σαν κυριαρχική της ενότητα. Αντίθετα, εμφανίζεται μόνο σαν συνειδητό όργανο, σαν ξεχωριστοί ζωντανοί εργάτες διασκορπισμένοι σε διάφορα σημεία του μηχανικού συστήματος· υποταγμένοι στη συνολική διαδικασία των ίδιων των μηχανημάτων· και οι ίδιοι ένα απλό μέλος του συστήματος, που η ενότητά του δεν βρίσκεται στους ζωντανούς εργάτες αλλά στα ζωντανά (ενεργά) μηχανήματα, που απέναντι στη μεμονωμένη, ασήμαντη δράση του εργάτη εμφανίζονται απέναντί του σαν επιβλητικός οργανισμός.
...

Υπολογιστική μηχανή του 1855

Υπολογιστική μηχανή (βασικές αριθμητικές πράξεις) του 1855.

Η εξέλιξη του μέσου εργασίας σε μηχανήματα δεν είναι τυχαία για το κεφάλαιο, αλλά αποτελεί τον ιστορικό μετασχηματισμό του παραδοσιακά δοσμένου μέσου εργασίας σε μορφή επαρκή για το κεφάλαιο. Η συσσώρευση της γνώσης και της επιδεξιότητας, των γενικών παραγωγικών δυνάμεων του ανθρώπινου μυαλού, απέναντι στον εργάτη απορροφήθηκε μ’ αυτό τον τρόπο στο κεφάλαιο, και άρα εμφανίζεται σαν ιδιότητα του κεφάλαιου· πιο συγκεκριμένα του πάγιου κεφάλαιου, στο μέτρο που αυτό εντάσσεται στην παραγωγική διαδικασία σαν το καθαυτό το μέσο παραγωγής.
...
Στα μηχανήματα, η γνώση εμφανίζεται σαν ξένη, εξωτερική προς τον εργάτη· και η ζωντανή εργασία εμφανίζεται υποταγμένη στην αντικειμενοποιημένη, που διαθέτει αυτοτελή δράση. Ο εργάτης εμφανίζεται σαν περιττός, στο μέτρο που η δράση του δεν καθορίζεται από τις ανάγκες [του κεφάλαιου].
...
Η ιδιοποίηση της ζωντανής εργασίας από το κεφάλαιο αποκτά κι απ’ αυτή την άποψη στα μηχανήματα άμεση πραγματικότητα: από τη μια μεριά, αυτό που επιτρέπει στη μηχανή να εκτελεί την ίδια εργασία που εκτελούσε προηγούμενα ο εργάτης είναι η ανάλυση και εφαρμογή μηχανικών και χημικών νόμων, που πηγάζει άμεσα από την επιστήμη. Η ανάπτυξη ωστόσο των μηχανημάτων σ’ αυτή την κατεύθυνση παρουσιάζεται μόνο όταν η μεγάλη βιομηχανία έχει ήδη φτάσει σε ανώτερη βαθμίδα και όλες οι επιστήμες έχουν αιχμαλωτιστεί στην υπηρεσία του κεφάλαιου· κι από την άλλη μεριά, όταν τα ίδια τα διαθέσιμα μηχανήματα ήδη προσφέρουν μεγάλους πόρους. Τότε η εφεύρεση γίνεται επιχειρήση, και η εφαρμογή της επιστήμης στην ίδια την άμεση παραγωγή γίνεται σκοπιά που την καθορίζει και την παρακινεί.
...

Αυτό που σημειώνει και αναλύει ο Μαρξ στα πιο πάνω αποσπάσματα είναι το πέρασμα απ’ το εργαλείο στη μηχανή, και ακόμα περισσότερο στο σύστημα μηχανών. Από τον εργάτη κατασκευαστή (μάστορα) στον εργάτη χειριστή και ακόμα περισσότερο στον εργάτη υποχείριο (της λειτουργίας της μηχανής / του μηχανικού συστήματος). Δεν αναλύει, ωστόσο, αυτή τη μετάβαση σαν την αναπόφευκτη εξέλιξη της ανθρώπινης εφευρετικότητας. Αλλά σαν διαδικασία της εξέλιξης της καπιταλιστικής εκμετάλλευσης της εργασίας (εφόσον αναλύει την παραγωγή). Σε άλλο σημείο, στη συνέχεια, εξηγεί πως ακριβώς γίνεται αυτή η “βελτίωση” της εκμετάλλευσης της εργασίας μέσα απ’ την μηχανοποίησή της. Ωστόσο δεν θα φτάσουμε ως εκεί· δεν χρειάζεται για αυτήν εδώ την αναφορά.
Το γεγονός ότι η προσοχή του Μαρξ είναι στραμμένη στην παραγωγή δεν θα πρέπει να οδηγήσει σε λαθεμένα συμπεράσματα σήμερα. Ήταν (τότε, στα μέσα του 19ου αιώνα) στραμμένη στην παραγωγή, επειδή εκεί ξεδιπλωνόταν η μηχανοποίηση (της εργασίας). Εάν η μηχανοποίηση συνέβαινε κι αλλού, εκτός εργασίας;
Αυτό ακριβώς θα εξετάσουμε στη συνέχεια.

Μηχανισμός ρολογιού

Μηχανισμός ρολογιού: γρανάζια και ελατήρια σε μια σφικτή αλληλοεξάρτηση. Αυτές οι εκπληκτικές κατασκευαστικά και λειτουργικά μηχανές μέτρησης του χρόνου υπήρξαν το γενικό πρότυπο του τι είναι και τι μπορεί να κάνει η “μηχανή” - μέχρι την εφεύρεση των ατμομηχανών, τον 19ο αιώνα. Τότε το τραίνο δημιούργησε ένα καινούργιο μοτίβο αναφοράς / αποθέωσης των μηχανών, εσωτερικής καύσης αυτή τη φορά.

ιστορικό στιγμιότυπο νο 2

Έναν αιώνα μετά τις πιο πάνω παρατηρήσεις, στις αρχές της δεκαετίας του 1950, κάποιος που τότε θα μπορούσε να θεωρηθεί ευφάνταστος αλλά αποδείχθηκε γρήγορα σαν ένας ανάμεσα στους πρωτοπόρους (της εποχής που ζούμε), ο Norbert Wiener, στο βιβλίο του κυβερνητική και κοινωνία ξεκαθάριζε απ’ την αρχή: [2Κυβερνητική και κοινωνία (cybernetics and society), πρώτη έκδοση στις ηπα 1950, έκδοση στα ελληνικά: εκδόσεις Παπαζήση.]

... Η θέση αυτού του βιβλίου είναι ότι η κοινωνία μπορεί να κατανοηθεί μόνο με την μελέτη των μηνυμάτων και των ευκολιών επικοινωνίας που διαθέτει. Και ότι στην μελλοντική ανάπτυξη των μηνυμάτων και των ευκολιών επικοινωνίας, μηνυμάτων μεταξύ ανθρώπου και μηχανής, μεταξύ μηχανής και ανθρώπου και μεταξύ μηχανών, τα μηνύματα θα παίζουν ένα συνεχώς σπουδαιότερο ρόλο.
...
Η θέση μου είναι ότι η φυσική λειτουργία του ζώντος οργανισμού και μερικών από τις καινούργιες μηχανές επικοινωνίας είναι ακριβώς παράλληλες στις ανάλογες προσπάθειές τους να ελέγξουν την εντροπία μέσω της ανάδρασης.
...
Η Κυβερνητική υποστηρίζει την άποψη οτι η κατασκευή της μηχανής ή του οργανισμού είναι δείκτης της συμπεριφοράς που είναι δυνατόν να αναμένει κανείς.
...

Αναμφίβολα τολμηρές αυτές οι απόψεις, για το ευρύ κοινό, στα μέσα του 20ου αιώνα! Η μηχανή ξαναβρίσκεται στο κέντρο· αλλά ποια μηχανή; Σε ποιο κέντρο; Εκείνες οι βαριές και ογκώδεις ατσάλινες κατασκευές των εργοστασίων, με τα γρανάζια, τα ρουλεμάν, τους ιμάντες μετάδοσης της κίνησης, την τρομερή φασαρία της λειτουργίας τους, τα λάδια τους, τους ατμοκινητήρες (που είχε μπροστά του ο Μαρξ) ή τους πετρελαιοκινητήρες ύστερα; Αυτές οι μηχανές που ήδη, μπροστά τους, οι εργάτες ήταν απλά “τα συνειδητά μέλη τους”, γι’ αυτές μιλούσε ο Wiener;

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Ziggy Stardust

Internet of everything

Σημειώσεις

1 - Grundrisse der Kritik der Politischen Okonomie, 1857 - 1858. Έκδοση στα ελληνικά: Στοχαστής, Τόμος Β, σελ. 531 και μετά.
[ επιστροφή ]

2 - Κυβερνητική και κοινωνία (cybernetics and society), πρώτη έκδοση στις ηπα 1950, έκδοση στα ελληνικά: εκδόσεις Παπαζήση.
[ επιστροφή ]

κορυφή