Cyborg
Cyborg #06 - 06/2016

#06 - 06/2016

The Matrix: ψηφιακοί μεσσίες και η μεταφυσική του βιοπληροφορικού παραδείγματος

Morpheus: Let me tell you why you're here. You're here because you know something. What you know you can't explain, but you feel it. You've felt it your entire life, that there's something wrong with the world. You don't know what it is, but it's there, like a splinter in your mind, driving you mad. It is this feeling that has brought you to me. Do you know what I'm talking about?

Neo: The Matrix.

Morpheus: Do you want to know what it is?

Neo:  Yes.

Morpheus: The Matrix is everywhere. It is all around us. Even now, in this very room. You can see it when you look out your window or when you turn on your television. You can feel it when you go to work... when you go to church... when you pay your taxes. It is the world that has been pulled over your eyes to blind you from the truth.

Neo: What truth?

Morpheus: That you are a slave, Neo. Like everyone else you were born into bondage. Into a prison that you cannot taste or see or touch. A prison for your mind.

The Matrix

Ένα από τα πλέον αναγνωρίσιμα πόστερ της ταινίας. Από αριστερά προς τα δεξιά: Cypher, Morpheus, Neo και Trinity.

Αυτός είναι ο διάλογος, πριν 17 χρόνια, που εισήγαγε το κοινό των κινηματογραφικών αιθουσών στην έννοια του matrix και την καθιέρωσε στην συνέχεια ως ένα αναπόσπαστο και με πολλά σημαινόμενα στοιχείο της σύγχρονης μαζικής κουλτούρας. Ήταν το 1999 και την άνοιξη εκείνης της χρονιάς κυκλοφόρησε στις αίθουσες η ταινία των αδελφών Wachowski με τίτλο The Matrix. Η ταινία είχε τεράστια εισπρακτική επιτυχία (κι εξακολουθεί ως σήμερα να αποφέρει κέρδη στους παραγωγούς της), προκάλεσε μεγάλη αίσθηση σε σινεφίλ και μη (αίσθηση που διογκώθηκε με το πέρασμα των χρόνων, πράγμα όχι τόσο συνηθισμένο για blockbuster) και κρίθηκε ως ιδιαίτερα ριζοσπαστική κι ανατρεπτική με βάση το περιεχόμενό της. [1Είναι εντυπωσιακός ο αριθμός των μελετών που έχουν γραφτεί προσπαθώντας να ερμηνεύσουν την ταινία από κάθε πιθανή κι απίθανη φιλοσοφική, ψυχολογική, θεολογική και πολιτική οπτική. Ήδη από τότε που κυκλοφόρησε και μέχρι σήμερα, το The Matrix έγινε ένα είδος case study μέχρι του σημείου να χρησιμοποιείται σε σχολές ανθρωπιστικών σπουδών ως απάντηση στην φτώχια αναφορών σε κλασσικά έργα που χαρακτηρίζει τους σημερινούς σπουδαστές. Μέχρις κι ο πολύς Ζλαβόι Ζίζεκ έγραψε βιβλίο με τίτλο κλεμμένο από την ταινία. Δεν ξέρουμε αν υπάρχουν σοβαροί άνθρωποι που να θεωρούν ότι η ταινία χαρακτηρίζεται από πλούσιο περιεχόμενο, πάντως σε μας αποκαλύπτει απλά την απύθμενη διανοητική ένδεια των σύγχρονων “στοχαστών”.] Ας το σημειώσουμε προκαταβολικά: η ταινία εξακολουθεί ως σήμερα να συγκαταλέγεται στις άκρως πολιτικοποιημένες ταινίες στο φάσμα της “αντίστασης” - όχι όμως για εμάς! Κατατάσσουμε το The Matrix στις αμφιλεγόμενες, αν όχι αντιδραστικές ταινίες, [2Των αδελφών Wachowski είναι ακόμη μία ταινία εξίσου αμφιλεγόμενη - και κατά τη γνώμη μας εξαιρετικά αντιδραστική - το V for Vendetta. Όπως και το matrix, το V for Vendetta θεωρήθηκε άκρως πολιτικοποιημένη, έως “αναρχική” ταινία κι επηρέασε έντονα την μαζική κουλτούρα, με διάφορες οργανώσεις να υιοθετούν ατόφια τα σύμβολα της ταινίας στις κινητοποιήσεις τους (ας πρόσεχαν!). Οι αδελφοί Wachowski είχαν σχεδιάσει το όλο concept, έγραψαν το σενάριο κι έκαναν την παραγωγή, ενώ η σκηνοθεσία ήταν ενός στενού συνεργάτη τους.] αν και αυτός δεν είναι ο σοβαρότερος λόγος που την σχολιάζουμε. Μας απασχολεί γιατί αποτέλεσε (μαζί με τα δύο sequels του 2003) κάτι σαν trailer του απογειωμένου βιοπληροφορικού παραδείγματος της εποχής μας, ένα είδος διαφημιστικής καμπάνιας υπέρ της καθολικής ψηφιοποίησης.

Τυπικά ανήκει στο είδος της περιπέτειας επιστημονικής φαντασίας και τα βασικά της θέματα είναι αφενός ο πολυπαιγμένος πόλεμος ανθρώπων-μηχανών κι αφετέρου η ύπαρξη μιας δεύτερης πραγματικότητας, παράλληλης στην αυθεντική και κυρίαρχης πάνω της, εικονικής και ηλεκτρονικά παραγόμενης. Μολονότι δεν ήταν η μόνη αξιοπρόσεκτη ταινία εκείνης της εποχής με ανάλογη θεματική (παράδειγμα το Dark City και το Truman Show του ’98 και το eXistenZ του ’99), ωστόσο αυτή ήταν η μόνη που ταυτίστηκε σε τέτοιο βαθμό με την έννοια της εικονικής πραγματικότητας, ώστε να θεωρείται δικαιολογημένα ταινία-ορόσημο της μοντέρνας ψηφιακής εποχής και κινηματογραφικό μανιφέστο πάνω στο ενδεχόμενο του ολοκληρωτικού κοινωνικού ελέγχου μέσω της τεχνολογίας.

Η πλοκή ακολουθεί την (σχεδόν αγιογραφική) πορεία του Thomas Anderson από την άγνοια και την αμφιβολία στην φώτιση κι από κει στην στράτευση (στον αγώνα “για την απελευθέρωση των ανθρώπων”). Ο ήρωας είναι ένας συνηθισμένος εργαζόμενος σε κάποια μεγάλη εταιρεία πληροφορικής, που ζει ταυτόχρονα μια “δεύτερη ζωή” ως χάκερ με το ψευδώνυμο Neo (παραφθορά του ελληνικού “Νέος” κι αναγραμματισμός του αγγλικού “One”). Εξαιτίας της διαδικτυακής του δράσης κινδυνεύει να συλληφθεί από τους (ιδιαίτερους στις ικανότητές τους) πράκτορες κάποιος απροσδιόριστης υπηρεσίας, αλλά σώζεται τελευταία στιγμή χάρη στην επέμβαση ενός διαβόητου χάκερ, του Morpheus, και μιας αινιγματικής γυναίκας, της Trinity.
Ο Morpheus είναι αυτός που αποκαλύπτει στον Neo την τρομερή πραγματικότητα. Ότι κάποια απροσδιόριστη στιγμή στο παρελθόν, η κατασκευή της τεχνητής νοημοσύνης κατέληξε στον πόλεμο ανθρώπων-μηχανών, την καταστροφή του περιβάλλοντος και την νίκη των νοημόνων μηχανών. Οι άνθρωποι είναι πλέον σκλάβοι που δεν γεννιούνται αλλά καλλιεργούνται και συντηρούνται μέσα σε δεξαμενές προκειμένου οι μηχανές να εκμεταλλεύονται την ενέργεια που παράγει το ανθρώπινο σώμα. Για να διατηρούν την νάρκωση και τον έλεγχο των ανθρώπων, οι μηχανές τους κρατούν μόνιμα συνδεδεμένους σε ένα εξελιγμένο σύστημα εικονικής πραγματικότητας, το matrix, που αναπαριστά την κοινωνική ζωή έτσι όπως ήταν στα 1999, ενώ μόνο ελάχιστοι έχουν καταφέρει να αποδράσουν και ζουν στην διαρκώς απειλούμενη “τελευταία πόλη των ανθρώπων”, την Zion (Σιών). Ο Morpheus αποκαλύπτει την ύπαρξη μιας “προφητείας” που προλέγει την έλευση ενός “εκλεκτού”, του Neo εν προκειμένω, ο οποίος θα έχει την δυνατότητα να μετασχηματίζει κατά το δοκούν το matrix και θα βάλει τέλος στην κυριαρχία των μηχανών.
Όταν επισκέπτονται την “προφήτη”, προκειμένου να ελέγξει αν ο Neo είναι όντως ο “εκλεκτός”, ένας από την ομάδα του Morpheus τους προδίδει στους πράκτορες, που είναι στην πραγματικότητα έξυπνα προγράμματα προστασίας του matrix, με αποτέλεσμα ο τελευταίος να συλληφθεί και να απειλείται πλέον η ίδια η ύπαρξη της “αντίστασης” και της Zion. Ο Neo τότε, συνειδητοποιώντας βήμα-βήμα τον ρόλο του ως “εκλεκτού”, οργανώνει μια παράτολμη επιχείρηση διάσωσης μέσα στο matrix, όπου θα πρέπει να αντιμετωπίσει τους πράκτορες κι ιδιαίτερα τον θανάσιμο εχθρό του, τον Agent Smith. Καταφέρνει να απελευθερώσει τον Morpheus, αλλά στην αναμέτρηση του με τον Smith, πάντα μέσα στο matrix, πυροβολείται θανάσιμα, πεθαίνει εξίσου στην πραγματική ζωή, αλλά τελικά “ανασταίνεται” χάρη στην βοήθεια της Trinity. Στο τέλος εξουδετερώνει τον Agent Smith (κυριολεκτικά τον αφομοιώνει μέσα στο προγραμματιστικό περιβάλλον του matrix) και πλέον αποκτά όλο το εύρος των δυνατοτήτων που του είχε αποδώσει η “προφητεία».
Η ταινία κλείνει με ένα “πολεμικό διάγγελμα” που απευθύνει προς τις μηχανές ο Neo και τον ίδιο να απογειώνεται και να πετάει μέσα στο matrix υπό τους ήχους του Killing in the name των Rage against the machine...

The Matrix

Η κλασσική σκηνή του κόκκινου και του μπλε χαπιού. Χαρακτηριστική αναφορά στην “Αλίκη στη χώρα των θαυμάτων”.

The Matrix

ένα εκθαμβωτικό συνονθύλευμα
(ή αλλιώς: ένα οπτικό ποτ-πουρί θρησκείας, φιλοσοφίας και πολιτικής)

Το The Matrix σίγουρα δεν είναι αριστούργημα, ακόμη και με ελαστικά καλλιτεχνικά κριτήρια και δεν μπορεί να θεωρηθεί ούτε κατά διάνοια ανάλογο ή έστω συγγενικό ταινιών όπως η 2001: A Space Odyssey, παρά τους ορκισμένους θαυμαστές της. Παρόλα αυτά έχει επιδείξει μια εντυπωσιακή κι ανθεκτική στο χρόνο διεισδυτικότητα σε ένα πλήθος ετερόκλητων έως ριζικά αντιθετικών κοινών. Ασφαλώς, η χρονική συγκυρία που κυκλοφόρησε η ταινία έπαιξε τον ρόλο της. Το 1999 ήταν το ψυχολογικό όριο ανάμεσα στο τετριμμένο “παλιό” και το συναρπαστικό “μοντέρνο” που είχε υποσχεθεί κάθε ιστορία μελλοντολογικού περιεχομένου του 20ου αιώνα. Ήταν η χρονιά που ξέσπασε ο πρώτος μαζικός φόβος με αντικείμενο το διαδίκτυο και την πληροφορική, με αφορμή τον “ιό του 2000” και την απειλή μιας επικείμενης κατάρρευσης των ηλεκτρονικών δικτύων. Το νέο βιοπληροφορικό παράδειγμα ήταν πλέον αρκετά ώριμο, αλλά όχι τόσο κοινωνικά παγιωμένο· η έκρηξη των social media, των έξυπνων συσκευών και της γενικευμένης ψηφιακής μεσολάβησης απείχε ακόμη, χωρίς όμως να απουσιάζει. Το The Matrix κατάφερε να αποδώσει το πνεύμα, με υπερβολικά κραυγαλέο τρόπο βέβαια, της καθολικής ψηφιοποίησης και “κούμπωσε” τόσο ταιριαστά με την εποχή εκείνη, ώστε να είναι βάσιμη η απορία αν η ταινία απλά συνέλαβε τις υπαρκτές τάσεις ή αν ήταν κάποιου είδους trial test μιας προσχεδιασμένης κατεύθυνσης, προκειμένου να μετρηθούν στάσεις κι αντιδράσεις.

Ένας λόγος που εξηγεί την απήχηση της ταινίας έχει να κάνει καθαρά με τα κινηματογραφικά χαρακτηριστικά της. Η προσεκτική σκηνοθεσία ενός φαντασμαγορικού θεάματος, με επικές σαν χορογραφίες σκηνές δράσεις και καταιγισμό ειδικών εφέ (πρωτοποριακών για την εποχή τους και τεχνολογικά πρωτότυπων) έδρασε σαν αισθητηριακό φλασάκι στα μάτια των θεατών, “ανανέωσε το είδος της sci-fi” σύμφωνα με την σινεφίλ αργκό κι έθεσε νέα στάνταρ στις κινηματογραφικές παραγωγές.
Αλλά ακόμη περισσότερο μέτρησε το ίδιο το περιεχόμενο της ταινίας και η ανάπτυξη του ως ένα περίπλοκο μωσαϊκό θρησκευτικών, φιλοσοφικών και πολιτικών αναφορών. Οι σημειολογίες του ιουδαιο-χριστιανισμού, του μεσσιανισμού, του ινδουισμού, του βουδισμού, του γνωστικισμού και του συγκρητισμού διατρέχουν όλη την ταινία, πείθοντας εξίσου πιστούς διαφορετικών θρησκειών ότι η ταινία αποτελεί (μετα)μοντέρνα κινηματογραφική μεταφορά του δόγματός τους. Για παράδειγμα, το σχήμα της “τριάδας”, της “προφητείας”, της αναμενόμενης έλευσης του “εκλεκτού”, της “θυσίας” και “ανάστασής” του δεν χρειάζεται ιδιαίτερη ερμηνεία για το που παραπέμπει.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Harry Tuttle

The Matrix

Σημειώσεις

1 - Είναι εντυπωσιακός ο αριθμός των μελετών που έχουν γραφτεί προσπαθώντας να ερμηνεύσουν την ταινία από κάθε πιθανή κι απίθανη φιλοσοφική, ψυχολογική, θεολογική και πολιτική οπτική. Ήδη από τότε που κυκλοφόρησε και μέχρι σήμερα, το The Matrix έγινε ένα είδος case study μέχρι του σημείου να χρησιμοποιείται σε σχολές ανθρωπιστικών σπουδών ως απάντηση στην φτώχια αναφορών σε κλασσικά έργα που χαρακτηρίζει τους σημερινούς σπουδαστές. Μέχρις κι ο πολύς Ζλαβόι Ζίζεκ έγραψε βιβλίο με τίτλο κλεμμένο από την ταινία. Δεν ξέρουμε αν υπάρχουν σοβαροί άνθρωποι που να θεωρούν ότι η ταινία χαρακτηρίζεται από πλούσιο περιεχόμενο, πάντως σε μας αποκαλύπτει απλά την απύθμενη διανοητική ένδεια των σύγχρονων “στοχαστών”.
[ επιστροφή ]

2 - Των αδελφών Wachowski είναι ακόμη μία ταινία εξίσου αμφιλεγόμενη - και κατά τη γνώμη μας εξαιρετικά αντιδραστική - το V for Vendetta. Όπως και το matrix, το V for Vendetta θεωρήθηκε άκρως πολιτικοποιημένη, έως “αναρχική” ταινία κι επηρέασε έντονα την μαζική κουλτούρα, με διάφορες οργανώσεις να υιοθετούν ατόφια τα σύμβολα της ταινίας στις κινητοποιήσεις τους (ας πρόσεχαν!). Οι αδελφοί Wachowski είχαν σχεδιάσει το όλο concept, έγραψαν το σενάριο κι έκαναν την παραγωγή, ενώ η σκηνοθεσία ήταν ενός στενού συνεργάτη τους.
[ επιστροφή ]

κορυφή