Cyborg
Cyborg #04 - 10/2015

#04 - 10/2015

O κυβερνοχώρος μηχανή

Τι είναι ο κυβερνοχώρος; Μπορεί κανείς να τον δει; Να τον προσδιορίσει; Να τον μετρήσει; Η ερώτηση μπορεί να είναι προκλητικά κοινότοπη, φαίνεται όμως ότι η απάντηση είναι δύσκολη. Σύμφωνα με την επίσημη ερμηνεία που μπορεί να βρει κανείς σε κάτι ανάμεσα σε εγκυκλοπαίδεια και αυτοπαρουσίαση του cyberspace, στην wikipedia δηλαδή, κυβερνοχώρος είναι το ιδεατό περιβάλλον όπου συμβαίνει η επικοινωνία μεταξύ δικτύων υπολογιστών. Όμως οι λέξεις “ιδεατό περιβάλλον” δεν εξηγούν κάτι. Μάλλον περιπλέκουν την απάντηση. Ή αποπροσανατολίζουν. Αν κάτι “ιδεατό” είναι τόσο καθοριστικό για το καινούργιο καπιταλιστικό παράδειγμα, αυτό το παράδειγμα τείνει καθαρά προς την μεταφυσική.
Πριν μερικούς μήνες, στο δεύτερο τεύχος του cyborg (Φλεβάρης 2015) αναδημοσιεύσαμε ένα γνωστό διεθνώς κείμενο της Margaret Wertheim, με τίτλο οι μαργαριταρένιες πύλες του κυβερνοχώρου. Σε εκείνο το κείμενο του 1997 η Wertheim έκανε μια συσχέτιση μεταξύ του κυβερνοχώρου και της θρησκευτικής μεταφυσικής, αρκετά τολμηρή για τους διαρκώς αυξανόμενους “χρήστες” του.
Παρότι η μεταφυσική (κι όχι αναγκαστικά η θρησκευτική) έχει σημαντική θέση στη γενική αντίληψη του τι είναι ο κυβερνοχώρος, δεν είναι η μοναδική προσέγγιση. Και δεν θα την λογαριάζαμε σαν αφετηριακή. Σα cyborgmag μας ενδιαφέρει κάτι άλλο: η πολιτική οικονομία του κυβερνοχώρου, σαν τέτοιου. Αν κάποιος θέλει να βρει ένα κυρίαρχο συστατικό στοιχείο της υπό (διαμόρφωση και διαρκή εξέλιξη) καινούργιας παραγωγικής και καταναλωτικής πραγματικότητας, ο κυβερνοχώρος είναι τέτοιος. Δεν μπορούμε (και, κυρίως, δεν πρέπει) να εννοήσουμε τον κυβερνοχώρο έξω και πέρα απ’ την καπιταλιστική αλλαγή παραδείγματος. Ακόμα κι αν κάτι τέτοιο απαιτεί να βελτιώσουμε ή/και να ανανεώσουμε τα αναλυτικά και διανοητικά εργαλεία μας.

Ονοματισμένος απ’ την σύνθεση δύο λέξεων, της κυβερνητικής και του χώρου, ο κυβερνοχώρος γίνεται αντιληπτός στη δημόσια σφαίρα σαν “διαδίκτυο” ή ‘internet” - ονόματα που παραπέμπουν σε μια τυπική και (μάλλον) υπεράνω υποψίας οργανωτική μορφή, αυτήν του “δικτύου”. Ωστόσο ο κυβερνοχώρος είναι πολύ περισσότερα από ένας “ιστός”. Και η μόνη ιδέα για το τι είναι ένας “ιστός” είναι ο ιστός της αράχνης...
Η κυβερνητική είναι το τελευταίο πράγμα που απασχολεί τα εκατοντάδες εκατομμύρια των απλών χρηστών του κυβερνοχώρου. Είναι ζήτημα εάν απασχολεί καν και καν τους κάθε είδους τεχνικούς του. Κάπου, κάπως θα διδάσκονται κάτι για τον Norbert Wiener, τουλάχιστον σαν υπενθύμιση του ότι είναι ο εισηγητής της λέξης  / έννοιας κυβερνητική. Το γεγονός, όμως, ότι μέσα στην εξέλιξη των επιστημών και των τεχνολογικών εφαρμογών, εμφανίζεται μέσα και μετά τον Β παγκόσμιο πόλεμο μια συγκεκριμένη εισήγηση / πρόταση (απ’ τον Wiener και όχι μόνον αυτόν) για την αναβάθμιση της σύμφυσης μηχανικού και ανθρώπινου (αυτό συγκροτεί την κυβερνητική σαν καινοτομία) αποτελεί πλέον αρχαιολογία. Ίσως επειδή η κυβερνητική σύμφυση προχωράει κανονικά, με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Όμως αυτή η αρχαιολογία είναι που βγάζει τον κυβερνοχώρο απ’ την ομίχλη του “ιδεατού” και τον τοποθετεί στο κέντρο της καπιταλιστικής υλικότητας.
Αυτά σαν σύντομη υπόδειξη για το πρώτο συνθετικό του ονόματος κυβερνοχώρος. Σε ότι αφορά το δεύτερο; Τυπικά οι αισθητηριακές εμπειρίες μας θεωρούνται επαρκείς για να εννοήσουμε κάτι σαν “χώρο”. Μπορεί να είναι ένα κουτί, το υλικό (και όχι ιδεατό) περιβάλλον οποιουδήποτε αντικειμένου, ένα δωμάτιο, μια πόλη, ένα βουνό, η γη λόκληρη· με την βοήθεια κατάλληλων αναπαραστάσεων το ηλιακό σύστημα ή η δομή των ατόμων. Όμως καμία αισθητηριακή εμπειρία μας, και καμία ιστορική ή πολιτιστική διαμόρφωση των αισθήσεών μας, δεν μπορεί να βρει (να φτιάξει) απάντηση για το τι είναι ο κυβερνο-χώρος· η σύμφυση μηχανικού και ανθρώπινου με “όρους χώρου”. Έτσι βρισκόμαστε, σαν ζωϊκό είδος, σ’ αυτήν την εντυπωσιακά παράξενη κατάσταση: μετά από αιώνες αναπαραστάσεων φυσικών ή αστικών τοπίων, μετά απ’ την αναπαράσταση του “χώρου” μέσω της Ευκλείδιας κι ακόμα και της Ριμάνιας ή/και της Λομπατσέφσκιας γεωμετρίας [1Μη ευκλείδιες γεωμετρίες. Η πρώτη παραβολική, η δεύτερη ελλειπτική.], έχουμε φτάσει στο σημείο να χρησιμοποιούμε κάποιο είδος "χώρου” το οποίο δεν μπορούμε ούτε να περιγράψουμε ούτε να αναπαραστήσουμε.
Εκπληκτική αδυναμία, και μάλιστα καθόλου ατομική. Μήπως αυτή η αδυναμία μας οφείλεται στο γεγονός ότι η σύμφυση μηχανικού και ανθρώπινου όπως εξελίσσεται τις τελευταίες δεκαετίες όλο και πιο γρήγορα δεν συμβαίνει σε κανέναν “χώρο” έτσι όπως θα μπορούσαμε να τον εννοήσουμε, μονοδιάστατο, διδιάστατο ή τρισδιάστατο, αλλά σε μια ειδική έννοια χώρου, μια έννοια πολιτική, μια έννοια που μπορεί να κατανοηθεί μόνο μέσα απ’ την καπιταλιστική πολιτική οικονομία και την κριτική της;

μια παρένθεση: οι αισθήσεις και το κυρίαρχο παράδειγμα σαν οργανωτής τους

Θα μπορούσε να σοκάρει όποιον δεν το έχει προσέξει, αλλά οι αισθητηριακές εμπειρίες μας δεν είναι αρκετές για να προσδιορίζουν είτε τον χώρο είτε τον χρόνο. Σαν ανώτερα θηλαστικά έχουμε δύο μάτια σε απόσταση μεταξύ τους, πράγμα που μας επιτρέπει τρισδιάστατη όραση. Έχουμε επίσης αυτιά σε αντιδιαμετρικές θέσεις, που επίσης συμβάλουν στην τρισδιάστατη αίσθηση του χώρου. Έχουμε τέλος ευαίσθητα νεύρα στα άκρα που επιτρέπουν την αίσθηση του μεγέθους, του σχήματος, της τραχύτητας. Αλλά σαν όντα παραγωγοί (ή υπήκοοι ή καταναλωτές) οργανωμένων κοινωνιών, σαν πολιτιστικά όντα, έχουμε πολύ περισσότερες (ή διαφορετικές απ’ τις πιο πάνω) αντιλήσεις και εννοήσεις του χώρου και του χρόνου. Με άλλα λόγια τόσο η “αίσθηση” του χώρου όσο και η “αίσθηση” του χρόνου είναι κοινωνικά  (ή/και πολιτισμικά) καθορισμένες. Είναι λιγότερο αισθήσεις βιολογικά καθορισμένες και περισσότερο πράξεις κοινωνικά και ιστορικά προσδιορισμένες. Αυτή η αλήθεια ανοίγει την δυνατότητα μιας προσέγγισης του κυβερνοχώρου μέσα στην καπιταλιστική πολιτική οικονομία.
Για το γεγονός ότι τόσο η αντίληψη που έχουμε για τον χώρο όσο και η αντίληψη που έχουμε για τον χρόνο είναι κοινωνικά / πολιτιστικά καθορισμένες (και όχι εκείνες του “άγριου” θηλαστικού) μερικά απλά παραδείγματα αρκούν. Ακόμα και σήμερα είναι κοινότυπο να αισθανθεί κάποιος ότι “η ώρα δεν περνάει” ή ότι “η ώρα πέρασε γρήγορα” - αυτά σε κοινωνίες με σχεδόν καθολική χρονομέτρηση. Η ιστορία των ρολογιών και χρονομετρήσεων από μόνη της είναι διδακτική για το πως άλλαξε (κι όχι μόνο μια φορά) η κοινωνική εννόηση και εμπειρία του χρόνου τους τελευταίους 3 αιώνες· η εννόηση και η η εμπειρία της ημέρας, της νύχτας, των εποχών... Αξίζει εδώ να θυμίσουμε αφήνοντάς το ασχολίαστο προς το παρόν, ότι η ιστορία της δημόσιας χρήσης των ρολογιών και της γενίκευσης των χρονομετρήσεων είναι μέρος της ιστορίας του καπιταλισμού.
Σε ότι αφορά την αντίληψη του χώρου, και πάλι τα παραδείγματα είναι πάμπολλα. Την ίδια ακριβώς πλαγιά βουνού αλλιώς την αντιλαμβάνεται κάποιος μέσα από μια φωτογραφία (συμπεριλαμβανόμενων των ψηφιακών), αλλιώς ένας τουρίστας που κινείται με κάποιο όχημα, αλλιώς ένας βοσκός κι αλλιώς ένας σύγχρονος φυσιολάτρης πεζοπόρος.

Ο γάλλος κοινωνιολόγος Henri Lefebre που τεκμηρίωσε το 1974 την ιδέα ότι ο χώρος παράγεται κοινωνικά (και μ’ αυτήν την έννοια παράγεται υπό την ηγεμονία ενός ορισμένου “πρότυπου” κοινωνικής οργάνωσης) και δεν υπάρχει, απλά, με την φυσική έννοια, επισήμανε ότι έως τον Μεσαίωνα τόσο ο χώρος όσο και ο χρόνος ήταν τοπικές εμπειρίες, εμπειρίες της ζωής στην ύπαιθρο ή στις διάφορες πόλεις. Στην Αναγέννηση (παρατηρεί ο Lefebre) άρχισαν να αναπτύσσονται συστήματα μέτρησης και μαθηματικές μέθοδοι που μπορούσαν να “σπάσουν” οποιονδήποτε χώρο σε “μονάδες”, που ύστερα μπορούσαν να αναπαρασταθούν σε χάρτες. Αυτή ήταν μια διαδικασία αφαιρέσεων απ’ την εμπειρική σχέση με τους χώρους· και κρατείστε την λέξη αφαίρεση. Οι πρώτες μορφές αφαιρετικών αναπαραστάσεων του χώρου ήταν οι χάρτες, τα σχεδιαγράμματα, οι κατόψεις. Πάντα κατά τον Lefebre η εξέλιξη της κοινωνικής παραγωγής του χώρου υπό την καπιταλιστική ηγεμονία δημιούργησε, τελικά, ένα τριπλό σύστημα μέσα στο οποίο ζούμε και μέσα στο οποίο εννοούμε το τι είναι σαν έννοια και σαν πραγματικότητα ο “χώρος”: την άμεση εμπειρία (μέσα στο χώρο και στο χρόνο), την αναπαράσταση (του χώρου και του χρόνου) και τους αναπαραστατικούς χώρους. Αυτές οι τρεις διαδικασίες δεν είναι σε ισορροπία μεταξύ τους. Είναι σε εντατική αναμέτρηση, είτε το καταλαβαίνει κανείς είτε όχι. Για παράδειγμα είναι δυνατό (και συμβαίνει σε μεγάλη κλίμακα) σαν “άμεση εμπειρία” να βιώνει κανείς την εμπειρία της αναπαράστασης: ο πελάτης του οργανωμένου τουρισμού δεν ζει σε ένα μέρος αλλά μόνο στις εικόνες αυτού του μέρους, επιλεγμένες εικόνες, είτε τις εικόνες που είχε κατα νου πριν πάει εκεί, είτε τις εικόνες που αποθανατίζει επί τόπου. Άλλο παράδειγμα που είναι το ίδιο (απ’ την ανάποδη): οι αφέντες μιας πόλης (της Αθήνας) που, με την ευκαιρία της οργάνωσης ολυμπιακών αγώνων, θέλουν να δείξουν στους επισκέπτες / τουρίστες μια ορισμένη εικόνα, θα κρύψουν ό,τι περισσεύει ακόμα και με ζωγραφισμένα πανιά πάνω σε ερειπωμένα κτίρια.

Η γενική καπιταλιστική ιδέα είναι ότι ο χώρος είναι ένα πεδίο αφαιρέσεων, ταξινομήσεων, αποθήκευσης, αναπροσαρμογών. Αφαιρείται ό,τι είναι άχρηστο (για την καπιταλιστική αξιοποίηση). Ταξινομούνται, κατηγοριοποιούνται όσα είναι χρήσιμα. Αποθηκεύονται τα πάντα, κυρίως τα αξιοποιήσιμα. Και αναπροσαρμόζονται οι εννοήσεις όχι μόνο περί χώρου, αλλά και περί αξίας, περί γούστου, κλπ. Για παράδειγμα, στις φάσεις τόσο της πρώτης όσο και της δεύτερης βιομηχανικής επανάστασης, ο πιο σημαντικός χώρος, ο χώρος / κέντρο των αντίστοιχων καπιταλιστικών παραδειγμάτων (οργάνωσης της ζωής) ήταν ο χώρος - της - μηχανής. Ο χώρος εντός του οποίου η μηχανή (πρώτα η ατμομηχανή και ύστερα η μηχανή εσωτερικής καύσης) και όλα τους τα εξαρτήματα είχαν την κεντρική θέση του ιερού. Τέτοιοι χώροι ήταν βέβαια τα εργοστάσια· αλλά και τα ι.χ. “αυτο”κίνητα, οι δρόμοι, οι πόλεις με τους δρόμους τους. Αρκεί να συγκρίνει κανείς αυτό το μοντέλο με εκείνο της μεσαιωνικής πόλης (και της κεντρικής θέσης που είχε σ’ αυτές η πλατεία) σα μορφοποίηση του σημαίνοντος δημόσιου για να επιβεβαιώσει αυτό που αναφέραμε ήδη. Ό,τι, δηλαδή, ο χώρος παράγεται κοινωνικά, υπό την “διεύθυνση” ενός κυρίαρχου μοντέλου οργάνωσης της ζωής, της εργασίας, της υπακοής και της πειθαρχίας.
Ο κυβερνοχώρος θα μπορούσε να είναι, λοιπόν, η ανακατασκευή των εννοιών του χώρου και του χρόνου (άρα η ανακακατασκευή των κοινωνικών σχέσεων) υπό την κυβερνητική προσταγή. Την προσταγή μιας συγκεκριμένης μηχανοζωϊκής σύνθεσης.

cyborg 04

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Ziggy Stardust

cyborg 04

Σημειώσεις

1 - Μη ευκλείδιες γεωμετρίες. Η πρώτη παραβολική, η δεύτερη ελλειπτική.
[ επιστροφή ]

κορυφή