Cyborg
Cyborg #04 - 10/2015

#04 - 10/2015

Μηχανοποίηση της γνώσης: η κοινή λογική

Η κοινή λογική σαν μηχανισμός αναπαράστασης και άμεσης αιτιολόγησης του φυσικού κόσμου, των μορφών, των ανθρώπων, των πραγμάτων και των κοινωνικών σχέσεων είναι ένα ζήτημα παλιό, καταρχήν στη φιλοσοφία. Μια τέτοια αίσθηση/αντίληψη για όσα συμβαίνουν ή υπάρχουν γύρω μας δεν είναι καθόλου διαχρονική ή απόλυτη, είναι κοινωνικά και ιστορικά προσδιορισμένη. Βασίζεται στην αποδοχή ή την απόρριψη με τρόπο άμεσο, σχεδόν διαισθητικό, προτάσεων οι οποίες αξιολογούνται σαν αληθείς ή ψευδείς / πιθανές ή απίθανες / δυνατές ή αδύνατες. Η κοινή λογική μπορεί να αφορά το οτιδήποτε: Τις καθημερινές συνήθειες και την περιγραφή των σχημάτων, αλλά και  τους νόμους της φυσικής και τις βασικές αναπαραστάσεις της ύλης και του σύμπαντος. Μπορεί επίσης να αφορά (και έτσι συμβαίνει) την αποτύπωση και την αποδοχή των κοινωνικών/ταξικών σχέσεων και συσχετισμών.

Υπάρχουν προτάσεις θα μπορούσαν αναμφίβολα να θεωρηθούν ως κοινή λογική, τουλάχιστον από μια ηλικία και μετά: η Γη δεν είναι επίπεδη· η ανατολή και η δύση του ήλιου συμβαίνουν καθημερινά· ένα τραπέζι μπορεί να χρησιμοποιηθεί για φαγητό. Το τακτικό βούρτσισμα των δοντιών και η χρήση των κατάλληλων μέσων (οδοντόβουρτσα, οδοντόκρεμα, νιπτήρας κλπ), αποτελούν κοινή λογική για κάποιον που διαθέτει αυτά τα μέσα και υιοθετεί αυτή την καθημερινή συνήθεια. Ακόμα όμως και η συσχέτιση της συγκεκριμένης πράξης με τα μέσα της είναι κάτι που δεν χρειάζεται να διευκρινιστεί - εννοείται - και για κάποιον που δεν υιοθετεί τη συνήθεια αυτή. Αρκεί να ζει σε μέρος που πουλιούνται τέτοια πράγματα. Η ύπαρξη νόμων σε ένα κράτος επίσης αποτελεί κοινή λογική. Το περιεχόμενο τους όμως δεν αποτελεί το ίδιο “κοινή λογική” για όσους και όσες τους υφίστανται. Από ένα σημείο και ύστερα, όσο οι προτάσεις / θέσεις της κοινής λογικής ξεφεύγουν από το φυσικό κόσμο και αρχίζουν να περιγράφουν τους ανθρώπους και τις κοινωνίες τους, τα πράγματα αρχίζουν να περιπλέκονται...
Ένα μεγάλο μέρος όσων αναφέρονται ως κοινή λογική στο εσωτερικό των κοινωνιών αντικατοπτρίζει την κυρίαρχη ιδεολογική/εμπειρική/ηθική αντίληψη για το πώς είναι (ή πώς πρέπει να είναι) ο κόσμος. Σε αυτό το πλαίσιο η κοινή λογική συμπεριλαμβάνει τόσο την αντίληψη της υλικής πραγματικότητας μέσω της επιστήμης, όσο και τη μεταφυσική αντίληψη των πραγμάτων γενικά.

Για αυτό και η κοινή λογική, σαν βασικό σώμα γνώσεων, έχει αποτελέσει σημαντικό φιλοσοφικό ζήτημα ανά τους αιώνες. Τόσο σαν τεχνική της εξουσίας όσο και (σπανιότερα) σαν αμφισβήτηση αυτής της τεχνικής. Η αντιμετώπιση της γνώσης, ακόμα και στην εκδοχή της “κοινής λογικής”, σαν διαχωρισμένο φιλοσοφικό ζήτημα είναι προβληματική. Και αυτό γιατί η γνώση και η εντατική της συσσώρευση, οι κωδικώσεις και οι αναπαραστάσεις της στις νέες μηχανές, η αξιολόγηση της χρησιμότητάς της (από ποιους και για ποιους;), η ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής και κυκλοφορίας της και οι σχέσεις μας με αυτά αποτελούν στη βάση τους ζητήματα πολιτικά.

Η κοινή λογική στις νέες μηχανές

Στον μεταμοντέρνο καπιταλισμό, η απόκτηση και η μετάδοση των γνώσεων για τον κόσμο μεσολαβείται ολοένα και πιο εντατικά από τις νέες πληροφοριακές και δικτυακές μηχανές. Η κοινή λογική, σαν σύνολο αντιλήψεων και γνώσεων για τον κόσμο, αποκτά έτσι και μια νέα διαχωρισμένη διάσταση - τεχνοεπιστημονική - σαν ένα από τα, άλυτα ακόμα, ζητήματα της τεχνητής νοημοσύνης που αφορούν τον συμπεριφορικό ανθρωπομορφισμό των νέων μηχανών.

Εννέα χρόνια μετά τη δημοσίευση του Turing [1Το 1950 παρουσιάστηκε στο περιοδικό Mind (#49) η δημοσίευση του Α. Turing “Computing Machinery and Intelligence”], με το διάσημο ερώτημα “Can machines think?” και την επινόηση αυτού που στη συνέχεια ονομάστηκε τεστ Turing, ο John McCarthy [2Η επινόηση του όρου “Artificial Intelligence” αποδίδεται στον John McCarthy. Ο ίδιος θεωρείται βασικός συντελεστής της εγκαθίδρυσης του επιστημονικού πεδίου της τεχνητής νοημοσύνης.], το 1959, θέτει το πρόβλημα της έλλειψης της κοινής λογικής στις μηχανές σε μια δημοσίευση του με όνομα “Programs with Common Sense”. Αντικείμενο αυτής της δημοσίευσης ήταν ένα πρόγραμμα που θα μπορεί να παράγει συμβουλές (The advice taker), θεωρητικά για το οτιδήποτε, έχοντας σαν βάση λογικές αναπαραστάσεις κοινής λογικής:

“Ενδιαφέρουσα δουλειά γίνεται πάνω στον προγραμματισμό των υπολογιστών ώστε να μπορούν να λύνουν προβλήματα που απαιτούν υψηλό βαθμό ευφυΐας από τους ανθρώπους. Όμως, ορισμένες στοιχειώδεις λεκτικές διαδικασίες συλλογισμών, τόσο εύκολες που μπορούν να διενεργηθούν από οποιονδήποτε υγιή στο μυαλό άνθρωπο, δεν μπορούν ακόμα να προσομοιωθούν από προγράμματα μηχανής...
... Ένα πρόγραμμα έχει κοινή λογική αν μπορεί αυτόματα να συμπεραίνει από μόνο του μια επαρκώς μεγάλη κατηγορία άμεσων συνεπειών από οτιδήποτε του λέγεται σε συσχέτιση με όσα ήδη γνωρίζει...”

Αρκετές δεκαετίας αργότερα, το 2004, ο Marvin Minsky [3Ο Marvin Minsky είναι γνωστός για τη συνεισφορά του σε διάφορα επιστημονικά πεδία που περιλαμβάνουν την τεχνητή νοημοσύνη, τη γνωστική ψυχολογία, τα μαθηματικά, την υπολογιστική γλωσσολογία, τη ρομποτική και την οπτική. Το βασικό του έργο σχετικά με την αντίληψη της δομής της ανθρώπινης ευφυΐας και των λειτουργιών της, στο πλαίσιο του έργου του για την μηχανοποίηση της κοινής λογικής, παρουσιάζεται σε δύο βιβλία του: “The emotion machine” και “The Society of Mind”.] ιδρυτής του εργαστηρίου τεχνητής νοημοσύνης του ΜΙΤ και “όνομα” στο πεδίο του “Common Sense Computing”, δημοσιεύει μαζί με τους συνεργάτες του:

“Οι υπολογιστικές συσκευές έχουν γίνει απαραίτητες στη σύγχρονη ζωή, αλλά παραμένουν σε μεγάλο βαθμό σε άγνοια σχετικά με τους ανθρώπους που υπηρετούν και τον κόσμο που τόσο βαθιά διαπερνούν.
[...] Με το πέρασμα των χρόνων, πολλά σύνθετα προβλήματα έχουν σε μεγάλο βαθμό λυθεί, από τα προγράμματα που παίζουν σκάκι μέχρι την επιμελητεία και το σχεδιασμό (στμ. των εμπορικών δραστηριοτήτων), αλλά κατά κανόνα αυτές οι λύσεις χρησιμοποιούν ευρεστικές μεθόδους (heuristics) και αναπαραστάσεις που αναπτύσσονται από τον προγραμματιστή και που είναι λειτουργικές μόνο σε κάποιο συγκεκριμένο πεδίο εφαρμογής. Όταν οι περιστάσεις διαφέρουν από τις προκαθορισμένες παραμέτρους των αναπαραστάσεών τους, τα προγράμματα είναι ανίκανα να παράξουν νέες ευρεστικές μεθόδους ή να τροποποιήσουν την υπάρχουσα λογική για να πετύχουν τους στόχους τους. Η αποτυχία του πεδίου της τεχνητής νοημοσύνης να παρουσιάσει σημαντική πρόοδο προς την κατεύθυνση νοημοσύνης ανθρώπινου επιπέδου είναι αποτέλεσμα της έμφασης που δίνεται σε προβλήματα που περιορίζονται σε κάποιο συγκεκριμένο τομέα και συγκεκριμένες μαθηματικές τεχνικές.”

Τα δύο αυτά κείμενα έχουν μια χρονική απόσταση 45 χρόνων και οι προσδοκίες τους παραμένουν κοινές. Οι υπό σχεδίαση νέες μηχανές θα πρέπει να διαθέτουν διεργασίες που μέσω ειδικών αναπαραστάσεων θα μπορούν να προσομοιώνουν την κοινή λογική των ανθρώπων.

Ίσως σε αυτό το σημείο, 56 ολόκληρα χρόνια μετά την πρώτη δημοσίευση και αφού ως σήμερα δεν  έχει γίνει κάποια σχετική (τεχνολογική) επανάσταση της κοινής λογικής, θα μπορούσαμε να πανηγυρίσουμε για τη δυστοκία των προσπαθειών αυτών. Θα μπορούσαμε να υπερασπιστούμε την γνώση γενικά και την κοινή λογική ειδικά (ακόμα και αν είμαστε επικριτές διάφορων εκφάνσεών της) και να διακηρύξουμε ότι το μεγαλείο του ανθρώπου δεν χωρά σε μηχανές. Με αυτόν τον τρόπο πιθανότατα θα καταλήγαμε σε ένα εκκρεμές μεταξύ της μεταφυσικής των νέων μηχανών και της μεταφυσικής σχετικά με την ανωτερότητα του ανθρώπινου νου. Αντί να τελειώσουμε λοιπόν το θέμα μας με έναν τέτοιο τρόπο, θα προσπαθήσουμε να διερευνήσουμε τους τρόπους με τους οποίους επιδιώκεται να αναπαρασταθούν οι “στοιχειώδεις γνώσεις”, τους σκοπούς της επιδίωξης ενός τέτοιου ανθρωπομορφισμού στις νέες μηχανές, και τις συνέπειες που προκύπτουν από αυτές τις εφαρμογές των αναπαραστάσεων στην αλληλεπίδραση της ανθρώπινης εργασίας (ζωντανή εργασία) με τις μηχανές (νεκρή εργασία).

Γνωσιακές Βάσεις και Αλγόριθμοι

cyborg 04

Παράλληλα με τις αναπαραστάσεις και τις προσoμοιώσεις των νευροεπιστημών για τη λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου, εδώ και περισσότερα από πενήντα χρόνια, βρίσκεται σε εξέλιξη ένας ακόμα αγώνας δρόμου ώστε να ενσωματωθούν στη λειτουργία των νέων μηχανών όσο το δυνατόν περισσότερες γνώσεις σαν διαχειρίσιμα, εκμεταλλεύσιμα δεδομένα.

Η διαδικασία εισαγωγής της ανθρώπινης κοινής λογικής στις νέες μηχανές περιλαμβάνει δύο βασικές πτυχές. Αφενός την καταγραφή σε ειδικές γλώσσες λογικής στοιχειωδών προτάσεων γνώσης με στόχο τη δημιουργία γνωσιακών βάσεων. Αφετέρου τις διαδικασίες-αλγορίθμους που καθιστούν εφικτή τη συνδυαστική εκμετάλλευση των δεδομένων της γνωσιακής βάσης ώστε να  παράγονται “έγκυροι” συλλογισμοί/συμπεράσματα κοινής λογικής σαν έξοδος της μηχανής, ανάλογα με την υπό εξέταση υπόθεση εργασίας.

Σύμφωνα με μια επισκόπηση [4Η επισκόπηση αυτή δημοσιεύτηκε το 2004, κάτω από τον τίτλο “Introduction: Progress in formal commonsense reasoning”, σε μια ειδική έκδοση του περιοδικού Artificial Intelligence (#153) για το θέμα της κοινής λογικής και των λογικών φορμαλισμών.] της προόδου σχετικά με τη δυνατότητες του γλωσσικού φορμαλισμού που απαιτείται ώστε οι μηχανές να μπορούν να παράγουν συλλογισμούς κοινής λογικής, τα βασικά ζητήματα που φαίνεται να απασχολούν τους τεχνοεπιστήμονες και αναφέρονται ως “δύσκολα” στην αντιμετώπισή τους συνοψίζονται στα παρακάτω τέσσερα σημεία:
1) Η ανάπτυξη μιας φορμαλιστικής γλώσσας που θα είναι επαρκώς ισχυρή και εκφραστική.
2) Η κατάκτηση των εκατομμυρίων γεγονότων / δεδομένων (facts) που οι άνθρωποι γνωρίζουν και με βάση τα οποία μπορούν να εκφέρουν λογικούς συλλογισμούς.
3) Η σωστή κωδικοποίηση αυτής της πληροφορίας σε προτάσεις λογικής.
4) Η κατασκευή ενός συστήματος που θα μπορεί να χρησιμοποιεί αυτή τη γνώση αποδοτικά.

Η γνωσιακή βάση δεδομένων και η γιγαντιαία καταγραφή σε αυτήν προϋποθέτει τη γλωσσοποίηση του οτιδήποτε μπορεί να θεωρηθεί έκφραση κοινής λογικής, όχι άμεσα, σε γλώσσα αλγοριθμικού προγραμματισμού της μηχανής, αλλά αρχικά με τη χρήση μιας γλώσσας φορμαλισμού της λογικής.
Η αποδοτική, αν είναι δυνατό σε πραγματικό χρόνο, συνδυαστική αξιοποίηση των δεδομένων που έχουν καταγραφεί προϋποθέτει την εφαρμογή αλγορίθμων που θα χρησιμοποιούν τις υποκείμενες καταγραφές γνώσης επιλέγοντας από το σύνολο των καταγεγραμμένων εκφράσεων όσες είναι ταιριαστές με την τρέχουσα συζήτηση - ανταλλαγή “συλλογισμών”. Η σχέση της ειδικής γνωσιακής βάσης δεδομένων με τους αλγορίθμους είναι αυτή που θα κρίνει και το αποτέλεσμα.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Rorre Margorp

cyborg 04

Σημειώσεις

1 - Το 1950 παρουσιάστηκε στο περιοδικό Mind (#49) η δημοσίευση του Α. Turing “Computing Machinery and Intelligence”
[ επιστροφή ]

2 - Η επινόηση του όρου “Artificial Intelligence” αποδίδεται στον John McCarthy. Ο ίδιος θεωρείται βασικός συντελεστής της εγκαθίδρυσης του επιστημονικού πεδίου της τεχνητής νοημοσύνης.
[ επιστροφή ]

3 - Ο Marvin Minsky είναι γνωστός για τη συνεισφορά του σε διάφορα επιστημονικά πεδία που περιλαμβάνουν την τεχνητή νοημοσύνη, τη γνωστική ψυχολογία, τα μαθηματικά, την υπολογιστική γλωσσολογία, τη ρομποτική και την οπτική. Το βασικό του έργο σχετικά με την αντίληψη της δομής της ανθρώπινης ευφυΐας και των λειτουργιών της, στο πλαίσιο του έργου του για την μηχανοποίηση της κοινής λογικής, παρουσιάζεται σε δύο βιβλία του: “The emotion machine” και “The Society of Mind”.
[ επιστροφή ]

4 - Η επισκόπηση αυτή δημοσιεύτηκε το 2004, κάτω από τον τίτλο “Introduction: Progress in formal commonsense reasoning”, σε μια ειδική έκδοση του περιοδικού Artificial Intelligence (#153) για το θέμα της κοινής λογικής και των λογικών φορμαλισμών.
[ επιστροφή ]

κορυφή