Cyborg
Cyborg #04 - 10/2015

#04 - 10/2015

Περί αλλαγής παραδείγματος

Οι λέξεις αλλαγή παραδείγματος χρησιμοποιούνται αραιά μεν αλλά σταθερά τις τελευταίες δεκαετίες στη διεθνή σχολιο-παραγωγή (ή φλυαρία) όταν πρόκειται να σχολιαστούν κάποιες απ’ τις αλλαγές (άλλοτε πραγματικές και άλλοτε υποθετικές) στη ζωή των κοινωνιών του post modern καπιταλισμού. Μια συνηθισμένη και συνάμα κωμικοτραγική χρήση αυτού του όρου αφορά διάφορους ισχυρισμούς ότι ο καπιταλισμός ... δεν είναι πλέον καπιταλισμός αλλά κάτι άλλο (ομιχλώδες...). Άλλες χρήσεις του όρου αφορούν τα οικολογικά ζητήματα ή την ιδεολογική ηγεμονία του ατομισμού - ζητήματα όχι ασήμαντα μεν, αλλά που στην καλύτερη των περιπτώσεων θα μπορούσαν να θεωρηθούν επιμέρους πλευρές της εξελισσόμενης εδώ και 3 τουλάχιστον δεκαετίες καπιταλιστικής αλλαγής παραδείγματος· και όχι αυτή η αλλαγή στο σύνολό της.

Πριν προχωρήσουμε στις τωρινές σημειώσεις, οφείλουμε μια ματιά στην ιστορία. Τον όρο paradigm shift τον χρωστάμε στον αμερικάνο επιστημολόγο Thomas S. Kuhn, και στο έργο του η Δομή των Επιστημονικών Επαναστάσεων, δουλειά του 1962. Η “Δομή...” υπήρξε ένα ιδιαίτερα καινοτόμο έργο στην εποχή του, ένα είδος “αλλαγής παραδείγματος” στη θεωρία και στη φιλοσοφία των θετικών επιστημών, που επηρέασε πολλούς και πολλά τις επόμενες δεκαετίες. Μέσα στη γενικότερη θέση του για το πως τα επιστημονικά μοντέλα και οι αλήθειες των φυσικών επιστημών ανατρέπονται καθώς καινούργιες θεωρίες αντικαθιστούν παλιότερες, ο Kuhn κατέθεσε σε κεντρική θέση των αναλύσεών του την έννοια της αλλαγής παραδείγματος (paradigm shift). Με τον όρο Παράδειγμα - και μιλώντας πάντα για την εξέλιξη των φυσικών επιστημών - εννοούσε περισσότερα απ’ αυτό που θα ονομαζόταν “κυρίαρχη θεωρία”. Ασφαλώς κάποια τέτοια “επιστημονική θεωρία” είναι πάντα στο κέντρο του ανάλογου Παραδείγματος. Όμως σ’ αυτό περιλαμβάνονται κι όλα τα παράπλευρα της επιστημονικής καθημερινότητας, απ’ τις πεποιθήσεις και τις προκαταλήψεις των σχετικών επιστημόνων ως τις σχέσεις και τις ιεραρχήσεις μεταξύ τους ή με τους χρηματοδότες τους. Αυτή είναι η αιτία που, σύμφωνα με τον Kuhn και τους επιγόνους του, οι Αλλαγές Παραδείγματος στις θετικές επιστήμες ούτε προβλέπονται κι ούτε γίνονται εύκολα και αβίαστα. Παρότι κάθε καινούργιο επιστημονικό Παράδειγμα εμφανίζεται με ορισμένα πλεονεκτήματα σε σχέση με το παλιότερο που πιθανότατα να αντικαταστήσει / ανατρέψει, δεν είναι ποτέ τόσο πλήρες, ειδικά στις πρώτες φάσεις της διαμόρφωσής του, από θεωρητική ή/και παρατηρησιακή - ερμηνευτική άποψη ώστε να είναι ακαταμάχητο. Αναμετριέται άρα  με τις πεποιθήσεις, τις ρουτίνες, τις συνήθειες και τα συμφέροντα των οπαδών του προηγούμενου Παραδείγματος.
Ο όρος, λοιπόν, αλλαγή παραδείγματος κατατέθηκε σε σχέση με ριζικές αλλαγές στις επιστημονικό / τεχνικές θεωρήσεις και όχι σε σχέση με τις ριζικές αλλαγές συνολικά στο καπιταλιστικό σύστημα. Αξίζουν όμως δυο λόγια παραπάνω για την αφετηρία του όρου και τις καταστάσεις στις οποίες αναφερόταν, επειδή υπάρχουν πράγματι μερικές αναλογίες μεταξύ των αλλαγών παραδείγματος ενός επιμέρους (αν και στρατηγικού) συστατικού του καπιταλισμού, όπως είναι οι επιστημονικές θεωρίες, και του καπιταλισμού σα σύνολο.
Να πως περιγράφεται συνοπτικά η θέση του Kuhn απ’ τον επιμελητή της ελληνικής έκδοσης της “Δομής...”, στην εισαγωγή του έργου:

...
Η συσσώρευση ανωμαλιών οδηγεί στην κατάσταση κρίσης. Η επιστημονική κοινότητα χάνει την εμπιστοσύνη της στο Παράδειγμα και αρχίζει πάλι η αμφισβήτηση των θεμελίων του κλάδου. Αρχίζει μια περίοδος διαμάχης όπου διάφορα Παραδείγματα, νέα και παλιά, συνυπάρχουν και αντίθενται. Είναι η - σύντομη συνήθως - περίοδος της ιδιόρρυθμης επιστήμης, που ο Kuhn περιγράφει με ένα καθαρά πολιτικό λεξιλόγιο. Το Παράδειγμα μοιάζει με την κοινωνία, που βρίσκεται σε επαναστατική περίοδο· οι θεωρίες του και οι μεθοδολογικές επιταγές του είναι οι θεσμοί που δεν καταφέρνουν να επιβάλλουν την τάξη· ακολουθεί μια περίοδος αναρχίας, όπου διάφορες κοινωνικές ομάδες διεκδικούν την εξουσία· η κριτική επιχειρηματολογία δίνει προοδευτικά τη θέση της στις μεθόδους πειθαναγκασμού των μαζών· η εξουσία τελικά κερδίζεται όχι απ’ το ορθότερο πρόγραμμα αλλά από το πειστικότερο. Παρόμοια, στο επίπεδο της Επιστήμης, η περίοδος της κρίσης λύνεται με την επικράτηση ενός νέου Παραδείγματος. Η επικράτηση όμως, κατά κανόνα, δεν οφείλεται αποκλειστικά στην εξηγητική πληρότητα του νέου Παραδείγματος· ο διάλογος των επιστημόνων φτάνει να μοιάζει με διάλογο κουφών και η τελική τους επιλογή μοιάζει περισσότερο με “θρησκευτική μεταστροφή” ή ξαφνική αλλαγή οπτικής εικόνας, όπως στα πειράματα της μορφολογικής ψυχολογίας (gestalt switches).
Η επικράτηση ενός νέου Παραδείγματος, σημειώνει την ολοκλήρωση μιας επιστημονικής επανάστασης. Για τον Kuhn, λοιπόν, οι επιστημονικές επαναστάσεις είναι εκείνα τα ασυνεχή αναπτυξιακά επεισόδια, στη διάρκεια των οποίων “οι πεποιθήσεις των ειδικών μεταβάλλονται ριζικά” ... και ένα “παλιότερο Παράδειγμα αντικαθίσταται, εξ ολοκλήρου ή εν μέρει από ένα νέο και ασυμβίβαστο Παράδειγμα” . Η επιστημονική επανάσταση οδηγεί σε μια αναδιάταξη των επιστημονικών κοινοτήτων, στην εγκαθίδρυση μιας νέας φυσιολογικής ερευνητικής παράδοσης, σε μια νέα περίοδο “ηρεμίας” κ.ο.κ.
Εκείνο που θεωρήθηκε ιδιαίτερα ριζοσπαστικό ή “αιρετικό” στη θεώρηση του Kuhn, είναι ο τρόπος που λύνεται η περίοδος της κρίσης, η φύση της επιστημονικής επανάστασης. Η αλλαγή που συντελείται στη διάρκεια μιας επανάστασης δεν είναι δυνατό, για τον Kuhn, να αναχτεί σε μια απλή λογική συγκριτική αποτίμηση, μια “επανερμηνεία ορισμένων σταθερών και ατομικών δεδομένων”. Η ιστορική έρευνα δείχνει ότι η εισαγωγή ενός νέου Παραδείγματος προκαλεί τεράστια προβλήματα επικοινωνίας ανάμεσα στους επιστήμονες. Οι επιστήμονες διαφωνούν για την επιστημονική μέθοδο, για τα κυριότερα τρέχοντα επιστημονικά προβλήματα, για το νόημα των όρων που χρησιμοποιούν (μιλούν διαφορετική γλώσσα), φαίνονται να ζουν σε διαφορετικούς κόσμους. Τα Παραδείγματα που ασπάζονται είναι ασύμμετρα (incommensurable). Ο Kuhn δανείζεται αυτόν τον όρο απ’ τα μαθηματικά για να τονίσει ότι η προ-επαναστατική και μετ-επαναστατική επιστήμη δεν είναι απλώς ασυμβίβαστες, αλλά δεν έχουν ούτε καν κοινό μέτρο σύγκρισης. Δεν μπορούμε λοιπόν να συγκρίνουμε δύο διαφορετικά Παραδείγματα σε αντικειμενική βάση, ούτε να διατυπώσουμε αξιολογικές κρίσεις για την ορθότητα του καθενός. Το μόνο που μπορούμε να κάνουμε είναι να κατανοήσουμε το κάθε Παράδειγμα στο εννοιολογικό και κοινωνιολογικό του πλαίσιο και να εκτιμήσουμε κατά πόσο είναι συνεπές με τις αρχές του και αποτελεσματικό στα προβλήματα που αυτό θέτει προς λύση.
...

cyborg 04

Πες του ότι δεν έχουμε χρόνο να ασχοληθούμε με τις τρελές εφευρέσεις του.
Πρέπει να πάμε στη μάχη!

Έχει οπωσδήποτε ενδιαφέρον το πολιτικό λεξιλόγιο που χρησιμοποίησε ο Kuhn για να περιγράψει αυτό που θα λέγαμε μεταβατική περίοδο από ένα επιστημονικό παράδειγμα σ’ ένα καινούργιο, εντελώς διαφορετικό. Ο Γκράμσι θα έλεγε, μιλώντας όχι για τις επιστημονικές μεταβατικές περιόδους αλλά για εκείνες των ριζικών καπιταλιστικών κρίσεων / αναδιαρθρώσεων, ότι:

Η κρίση συνίσταται ακριβώς στο ότι το παλιό πεθαίνει και το νέο δεν μπορεί να γεννηθεί. Σ' αυτό το μεσοδιάστημα εμφανίζονται πολλά διαφορετικά νοσηρά συμπτώματα.

[...]

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Ziggy Stardust

cyborg 04
κορυφή