Cyborg
Cyborg #02 - 02/2015

#03 - 06/2015

H κυοφορία του cyborg

...
Εδώ θέλω να παρεμβάλω ένα σημαντικό στοιχείο: λέξεις όπως Ζωή, Σκοπός και Ψυχή είναι τελείως ακατάλληλες στην καθαρή επιστημονική σκέψη. Οι όροι αυτοί απέκτησαν τη σημασία τους επειδή αναγνωρίζουμε την ενότητα μιας συγκεκριμένης ομάδας φαινομένων· και στην πραγματικότητα δεν μας παρέχουν οποιαδήποτε βάση κατάλληλη για να χαρακτηρίσουμε αυτή την ενότητα. Κάθε φορά που βρίσκουμε ένα καινούργιο φαινόμενο που συμμετέχει σε κάποιο βαθμό στη φύση εκείνων που έχουμε ονομάσει ήδη “φαινόμενα Ζωής”, αλλά δεν συμφωνούμε μ’ όλες τις απόψεις που καθορίζουν τον όρο “ζωή”, βρισκόμαστε μπροστά στο πρόβλημα να διευρύνουμε την έννοια της λέξης “ζωή”, για να περιλαμβάνει όλες τις απόψεις, ή να την περιορίσουμε ώστε να μην τις παριλαμβάνει. Έχουμε βρεθεί μπροστά σ’ αυτό το πρόβλημα στο παρελθόν, εξετάζοντας ιούς, οι οποίοι δείχνουν μερικές ιδιότητες της ζωής, πολλαπλασιάζονται, οργανώνονται - αλλά δεν εκφράζουν αυτές τις ιδιότητες με μια πλήρως εξελιγμένη μορφή. Τώρα που παρατηρούνται ορισμένες αναλογίες συμπεριφοράς στη μηχανή και στο ζωντανό οργανισμό, το πρόβλημα του αν η μηχανεί ζει ή όχι είναι (για τους σκοπούς μας) ζήτημα ερμηνείας. Και είμαστε ελεύθεροι να απαντήσουμε είτε ότι η μηχανή ζει είτε ότι δεν ζει, ανάλογα με το τι μας βολεύει. Όπως λέει ο Humpty Dumpty για μερικές απ’ τις πιο σπουδαίες κουβέντες του, “τις πληρώνω έξτρα και τις αναγκάζω να κάνουν ό,τι θέλω”.
Εάν επιθυμούμε να χρησιμοποιήσουμε τη λέξη “ζωή” για να καλύψουμε όλα τα φαινόμενα, τα οποίο τοπικά κινούνται αντίθετα προς την τάση αύξησης της εντροπίας, είμαστε ελεύθεροι να το κάνουμε. Όμως τότε θα συμπεριλάβουμε πολλά αστρονομικά φαινόμενα, που έχουν σκιώδη μόνο ομοιότητα  με τη ζωή όπως την ξέρουμε κανονικά. Γι’ αυτό, κατά τη γνώμη μου, το καλύτερο είναι να αποφύγουμε όλες τις αόριστες εκφράσεις που εγείρουν ερωτήματα, όπως “ζωή”, “ψυχή”, “βιταλισμός” και τα παρόμοια, και να πούμε απλά για ό,τι αφορά τις μηχανές, ότι δεν υπάρχει λόγος να μην μοιάζουν με τα ανθρώπινα όντα στο να αντιπροσωπεύουν εστίες ελαττούμενης εντροπίας σε ένα πλαίσιο όπου η γενική εντροπία τείνει να αυξάνει.
...
Η θέση μου είναι ότι η φυσική λειτουργία ενός ζωντανού οργανισμού και μερικών απ’ τις πιο καινούργιες μηχανές επικοινωνίας είναι ακριβώς ανάλογες, σε ότι αφορά τις προσπάθειες να ελέγξουν την εντροπία μέσω ανάδρασης. Και οι δυο, και ο ζωντανός οργανισμός και η μηχανή, έχουν αισθητήρες σαν ένα στάδιο στον κύκλο της λειτουργίας τους: υπάρχει, δηλαδή, και στις δύο περιπτώσεις μια ειδική συσκευή (ή όργανο) για τη συλλογή πληροφοριών από τον εξωτερικό κόσμο ... κι αυτές οι πληροφορίες διατίθενται στο ζωντανό οργανισμό ή/και στη μηχανή κατά τη λειτουργία τους. Και στις δύο περιπτώσεις αυτά τα εξωτερικά μηνύματα δεν λαμβάνονται “καθαρά”, αλλά αποτελούν αντικείμενο επεξεργασίας εκ μέρους των εσωτερικών μετασχηματιστικών δυνατοτήτων της συσκευής, ζωντανής ή μη. Κάθε πληροφορία, τότε, παίρνει νέα μορφή, αξιοποιήσιμη για τα επόμενα στάδια της δράσης. Και στον ζωντανό οργανισμό και στη μηχανή η δράση είναι τέτοια ώστε να επιδρά στον εξωτερικό κόσμο. Και στα δύο η δράση που πραγματοποιείται κι όχι απλά η δράση που προγραμματίζεται να γίνει, και τα αποτελέσματα αυτής της δράσης, αναφέρονται πάλι στην κεντρική ρυθμιστική συσκευή, είτε του ζωντανού οργανισμού είτε της μηχανής.
...

Παραπάνω από ένας αιώνας (για την ακρίβεια 115 χρόνια) χωρίζει τα πιο πάνω αποσπάσματα απ’ τους ύμνους του Andrew Ure στον σιδερένιο άνθρωπο και για τις μηχανές που είναι προικισμένες με τη σκέψη, την αίσθηση και την προσοχή ενός πεπειραμένου τεχνίτη.[1Andrew Ure The Philosophy of Manufactures, 1835 - Σχετική αναφορά στο CYBORG 2: το πιστόνι, ο εργάτης, ο γάντζος, ανατομία των cyborg προγόνων.] Πρόκειται για αποσπάσματα από ένα βιβλίο με τίτλο Κυβερνητική και κοινωνία, η ανθρώπινη χρήση των ανθρώπινων όντων, που εξέδωσε το 1950 ο αμερικάνος μαθηματικός (και φιλόσοφος) Norbert Wiener: οι σχέσεις και οι ομοιότητες ανθρώπινων (και γενικά έμβιων) δραστηριοτήτων και μηχανικών δράσεων μπαίνουν ξανά στο κέντρο ενός τεχνολογικού άλματος. Δεν πρόκειται για τις μηχανές που υμνούσε ο Ure. Ούτε πρόκειται για τους ανθρώπους των αρχών του 19ου αιώνα, χειρώνακτες εργάτες κατά κύριο λόγο. Πολλά έχουν αλλάξει σ’ αυτά τα 115 χρόνια· ο καπιταλισμός έχει εξελιχθεί· οι μηχανές (του) επίσης.

Παρατηρούσαμε στο προηγούμενο τεύχος:

...
Η κατασκευή και η χρήση όλο και αποτελεσματικότερων ατμομηχανών προχώρησε παράλληλα με την ανάπτυξη ενός καινούργιου (τότε) επιστημονικού κλάδου της φυσικής, της θερμοδυναμικής. Η θερμική ενέργεια επρόκειτο να γίνει το ανάλογο της ζωϊκής ψυχής, και πλέον η διάκριση μεταξύ έμβιων όντων και μηχανών γινόταν ασήμαντη. Όπως διατυπωνόταν ξανά και ξανά, το ανθρώπινο σώμα και η μηχανή του εργοστασίου είναι και τα δύο κινητήρες που μετατρέπουν την ενέργεια σε έργο.
...
Η αναμόρφωση της ιδέας περί ανθρώπου (: ουσιαστικά περί εργάτη...) στη βάση των προδιαγραφών των μηχανών, άλλαξε και το ρεπερτόριο της πειθαρχίας μέσα στα εργοστάσια... Το πρόβλημα της ανθρώπινης παραγωγικότητας άρχισε να μετατρέπεται σταδιακά σε πρόβλημα συντήρησης και καλύτερης εκμετάλλευσης της “ανθρώπινης ενέργειας”. Το ζητούμενο άρχισε να παίρνει την μορφή της αναζήτησης της μέγιστης απόδοσης με κριτήρια την σχέση ενέργειας / έργου ανά μονάδα χρόνου.
...

Η μελέτη των ανταλλαγών (και των απωλειών) ενέργειας προχώρησε πολύ στη διάρκεια του 19ου αιώνα. Διατυπώθηκε ο δεύτερος νόμος της θερμοδυναμικής. Εφευρέθηκε μια καινούργια κρίσιμη έννοια: η εντροπία. Απ’ τον δεύτερο νόμο της θερμοδυναμικής και την εντροπία “γεννήθηκε”, σαν την Αθηνά απ’ το κεφάλι του Δία, μια καινούργια έννοια και μια καινούργια πολλά υποσχόμενη θεωρία, με αξιώσεις επιστήμης: η πληροφορία και η θεωρία πληροφορίας. Ο Wiener (και άλλοι εξίσου σημαντικοί, όπως ο μαθηματικός John von Neumann) μιλάει το 1950, αναλύει, συσχετίζει και, εξίσου σημαντικό, προπαγανδίσει αυτήν την καινούργια θεότητα (την πληροφορία) και τις μηχανές της, στεκόμενος στο ιστορικό μεταίχμιο ανάμεσα σ’ έναν ώριμο (καπιταλιστικά) κόσμο “ενεργειοκεντρικό” και σ’ έναν επερχόμενο (καπιταλιστικά) κόσμο “πληροφοριοκεντρικό”. [2Στην πράξη η καπιταλιστική “ενεργειοκεντρικότητα” έχει μόλις φτάσει σε ένα απίστευτο τεχνικό σημείο, επιδεικνύοντας ταυτόχρονα το απόλυτο μονοπώλιο καταστροφικότητας: στην ανακάλυψη και στην τιθάσσευση της πυρηνικής ενέργειας.] Πολλά έχουν αλλάξει ήδη, και ακόμα περισσότερα πρόκειται να αλλάξουν. Εκεί, προς τα μέσα του 20ου αιώνα, η σχέση ανθρώπινου και μηχανικού ξαναϋφαίνεται, πάνω στις ίδιες βασικές ιδέες, της ομοιότητας και της υποκατάστασης, αλλά μ’ ένα αρκετά διαφορετικό πεδίο εφαρμογών. O cyborg δεν θα είναι ένας βελτιωμένος machorg, αλλά πολύ περισσότερα.

Εντροπία

Από θεωρητική (έως και φιλοσοφική σκοπιά) η εφεύρεση της “πληροφορίας” και κάποιας “θεωρίας” γι’ αυτήν και, κυρίως, η αναζήτηση μιας θεωρίας για τον έλεγχο της πληροφορίας, παρουσιαζόταν εκεί, στα μέσα του 20ου αιώνα, σαν το αντίδοτο στην εντροπική Αποκάλυψη που υποσχόταν με βεβαιότητα το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα. Ο Wiener τελειώνει την εισαγωγή του βιβλίου του ελπίζοντας σε κάποια κυβερνητική (cybernetic) τάξη μέσα σ’ ένα σύμπαν καταδικασμένο να οδεύει προς το χάος:

...
Καθώς αυξάνει η εντροπία, το σύμπαν κι όλα τα κλειστά συστήματα μέσα σ’ αυτό, τείνουν να εκφυλιστούν και να χάσουν τις διακρίσεις τους, να κινηθούν απ’ τη λιγότερο στην περισσότερο πιθανή κατάσταση, από μια πιθανή κατάσταση οργάνωσης και διαφοροποίησης όπου υπάρχουν οι διακρίσεις και οι μορφές, σε μια κατάσταση χάους και ομοιομορφίας. Στο σύμπαν του Gibbs [3Ο Josiah Willard Gibbs (1839 - 1903) ήταν ένας αμερικάνος φυσικός που μαζί με τον Maxwell και τον Boltzmann δημιούργησε την στατιστική μηχανική, για χρήση στους νόμους της θερμοδυναμικής.] η τάξη είναι ελάχιστα πιθανή, ενώ το χάος πιθανότερο. Αλλά, ενώ το σύμπαν σα σύνολο, εάν πραγματικά υπάρχει ένα ολοκληρωμένο σύμπαν, εξελίσσεται με φθίνουσα πρόοδο, υπάρχουν ορισμένες νησίδες στις οποίες η κατεύθυνση φαίνεται να είναι αντίθετη προς εκείνη του σύμπαντος γενικά, και στις οποίες υπάρχει μια περιορισμένη και παροδική τάση αύξησης της οργάνωσης. Η ζωή βρίσκει καταφύγιο σε μερικές απ’ αυτές τις περιοχές. Μ’ αυτήν ακριβώς την άποψη, άρχισε στον πυρήνα της η εξέλιξη της καινούργιας επιστήμης της Κυβερνητικής.

Αλλά υπάρχουν σοβαροί λόγοι να θεωρήσουμε τέτοιου είδους ανησυχίες απλά αλληγορίες. Όχι μόνο επειδή η “πληροφορία”, η διαχείρισή της, η τεχνοεπιστημονική θεμελίωσή της και οι πρώτες μηχανές της δημιουργήθηκαν για τις στρατιωτικές ανάγκες του Β παγκόσμιου πολέμου (απ’ την κατασκοπεία και την αντικατασκοπεία των ραδιοεπικοινωνιών μεταξύ των αντίπαλων στρατών ως την βελτίωση της απόδοσης των αντιαεροπορικών). Αλλά επειδή, επιπλέον, πριν απ’ το ενδεχόμενο του εντροπικού τέλους του σύμπαντος, έχει δημιουργηθεί, στο τέλος το Β παγκόσμιου και στη συνέχεια, ένα πολύ πιο χειροπιαστό ενδεχόμενο: της καταστροφής του πλανήτη από έναν “θερμό”, πυρηνικό πόλεμο.
Συνεπώς, η “πληροφορία” γεννιέται μεν σαν ο επείγον ενδιάμεσος για την ακόμα μεγαλύτερη βελτίωση της σχέσης (της απόδοσης) ανάμεσα στους χειριστές μερικών μηχανών και στις μηχανές τις ίδιες· όμως προορίζεται να απλώσει την εργαλειακή σκοπιμότητα και λειτουργικότητά της σ’ όλο το εύρος και βάθος των κοινωνικών σχέσεων. Σ’ έναν απόλυτα ολοκληρωτικό πόλεμο το “χάος” δεν πρέπει να διαβρώσει ούτε την πρώτη γραμμή (“μας”) ούτε τα μετόπισθέν (“μας”). Εδώ χρειάζεται, ακόμα περισσότερο από ποτέ, η μέγιστη δυνατή τάξη.
Ο Wiener μοιάζει υπερβολικά προφητικός (αλλά θα αποδειχθεί καθόλου “τρελός” προφήτης) όταν νωρίς νωρίς στο βιβλίο του δηλώνει:

...
Η θέση αυτού του βιβλίου είναι ότι η κοινωνία μπορεί να κατανοηθεί μόνο με την μελέτη των μηνυμάτων και των ευκολιών επικοινωνίας που διαθέτει, και ότι στη μελλοντική ανάπτυξη των ευκολιών επικοινωνίας μεταξύ ανθρώπου και μηχανής, μεταξύ μηχανής και ανθρώπου και μεταξύ μηχανών, οι πληροφορίες θα παίζουν έναν συνεχώς σπουδαιότερο ρόλο.
...

Συμβαίνει, λοιπόν, μια ουσιαστική αλλαγή οπτικής σε ότι αφορά την μηχανοποίηση και την σχέση των ζωντανών οργανισμών και των νέων μηχανών· μια αλλαγή που παίρνει μεν μορφή μέσα στον Β παγκόσμιο πόλεμο για να υπηρετήσει στρατιωτικές ανάγκες, αλλά νωρίς νωρίς ειδικοί σαν τον Wiener διαισθάνονται τις τεράστιες προοπτικές της. [4Ας το σημειώσουμε σ’ αυτό το σημείο: όλες οι πρώτης γραμμής εφευρέσεις του Βιοπληροφορικού Παραδείγματος, ως τώρα, έχουν στρατιωτική προέλευση...] Το ζητούμενο των καινούργιων (πληροφορικών) μηχανικών μεσολαβήσεων δεν είναι πια μόνο η αύξηση της παραγωγικότητας της “στενά εννοημένης” εργασίας και η μεγαλύτερη απόσπαση υπεραξίας, αλλά η (μηχανική) αναπαράσταση και η προοπτική ελέγχου, εάν είναι δυνατό, του συνόλου του κοινωνικού πεδίου.
Από μια άποψη βρισκόμαστε πάντα μέσα στο “καθολικό πεπρωμένο” του machorg, όχι μόνο όπως το ύμνησε γενικόλογα ο Ure αλλά όπως το πρότεινε συγκεκριμένα και πρακτικά ένας άλλος σπουδαίος της καπιταλιστικής ιστορίας, ο Frederick W. Taylor, στο μνημειώδες The Principles of Scientific Management το 1911, στην εισαγωγή του έργου:

...
Ελπίζω ότι θα γίνει καθαρά στους αναγνώστες ότι τα ίδια βασικά στοιχεία [σ.σ.: της “επιστημονικής οργάνωσης της βιομηχανικής εργασίας”] μπορούν να εφαρμοστούν σε όλες τις κοινωνικές δραστηριότητες: στη διαχείριση των σπιτιών μας· στη διαχείριση των κτημάτων μας· στη διαχείριση των εμπορικών μας εγκαταστάσεων, μικρών και μεγάλων· στις εκλησσίες μας, στα φιλανθρωπικά μας ιδρύματα, στα πανεπιστήμιά μας και στις κυβερνητικές υπηρεσίες μας.

Ο machorg, το πειθαρχημένα εργαζόμενο σώμα-μηχανή, είναι το φανερό ή κρυφό όνειρο των ανώτερων τάξεων όλον τον 19ο αιώνα και τις πρώτες δεκαετίες του 20ου· και γίνεται πραγματικότητα στην αρχή σταδιακά και ύστερα με μεγαλύτερη ταχύτητα, όπως ακριβώς το είχε προβλέψει ο Μαρξ: η ζωντανή εργασία να γίνει απλά το “ζωντανό εξάρτημα” των μηχανών. Ο machorg δουλεύει, δουλεύει, δουλεύει (εν τω μεταξύ αποκτάει συναίσθηση της συλλογικής δύναμής του, οργανώνεται ενάντια στη “μοίρα” του, εξεγείρεται, επαναστατεί)· πολεμάει, πολεμάει, πολεμάει, και γίνεται “κρέας για κανόνια” στα χαρακώματα του πρώτου παγκόσμιου και ξανά “κρέας” κάτω απ’ τις ερπύστριες, τα βομβαρδιστικά, τα θωρηκτά, τα υποβρύχια και την πυρηνική σχάση του δεύτερου.
Από μια διαφορετική άποψη όμως, διαλεκτική αυτή, η αναγγελία στην αρχή και, ύστερα, η μορφοποίηση του cyborg, της σχέσης δηλαδή μεταξύ ανθρώπινου και κυβερνητικών / πληροφορικών μηχανών, αποτελεί για δεκαετίες μόνο το “όνειρο” των ευαγγελιστών του machorg. Και γίνεται υπόσχεση για μια Αλλαγή Παραδείγματος μόλις εκεί στα μέσα του 20ου αιώνα. Νωρίτερα, για καιρό, λογιών λογιών ειδικότητες, κοινωνιολόγοι, ανθρωπολόγοι, ψυχολόγοι, γλωσσολόγοι, μαθηματικοί, φιλόσοφοι, ψάχνουν με διαφορετικές αφετηρίες, στο ημίφως του ακαδημαϊσμού, τις απαντήσεις στο ερώτημα: τι είναι αυτό που κάνει τις κοινωνίες να είναι κοινωνίες; Πώς μένουν σταθερές αυτές οι πολυπληθείς, πολυπρόσωπες, σύνθετες οντότητες; Πώς αλλάζουν; Ποιά είναι η “συγκολλητική ουσία” των κοινωνικών φαινομένων; Από τι υλικό συγκροτείται το μυστηριώδες πεδίο των κοινωνικών σχέσεων, με τις συγκλίσεις και τις αποκλίσεις τους, τις έλξεις και τις απωθήσεις τους, τις κανονικότητες και τις παραβάσεις τους, τις εξουσίες και τις αρνήσεις προς αυτές;
Λίγο πριν τον δεύτερο παγκόσμιο, στη διάρκειά του, και αμέσως μετά, η πολυπόθητη απάντηση μοιάζει να παίρνει μορφή: επικοινωνία - ανταλλαγή πληροφοριών! Αυτή είναι η ιστορική θέση απ’ την οποία φυσιογνωμίες σαν τον Wiener αναγγέλουν μια καινούργια εποχή: την κυβερνητική, την cybernetic μηχανοποίηση.

[...]

Ziggy Stardust

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Cyborg 03

Σημειώσεις

1 - Andrew Ure The Philosophy of Manufactures, 1835 - Σχετική αναφορά στο CYBORG 2: το πιστόνι, ο εργάτης, ο γάντζος, ανατομία των cyborg προγόνων.
[ επιστροφή ]

2 - Στην πράξη η καπιταλιστική “ενεργειοκεντρικότητα” έχει μόλις φτάσει σε ένα απίστευτο τεχνικό σημείο, επιδεικνύοντας ταυτόχρονα το απόλυτο μονοπώλιο καταστροφικότητας: στην ανακάλυψη και στην τιθάσσευση της πυρηνικής ενέργειας.
[ επιστροφή ]

3 - Ο Josiah Willard Gibbs (1839 - 1903) ήταν ένας αμερικάνος φυσικός που μαζί με τον Maxwell και τον Boltzmann δημιούργησε την στατιστική μηχανική, για χρήση στους νόμους της θερμοδυναμικής.
[ επιστροφή ]

4 - Ας το σημειώσουμε σ’ αυτό το σημείο: όλες οι πρώτης γραμμής εφευρέσεις του Βιοπληροφορικού Παραδείγματος, ως τώρα, έχουν στρατιωτική προέλευση...
[ επιστροφή ]

κορυφή