Cyborg
Cyborg #02 - 02/2015

#03 - 06/2015

Είναι η συνείδηση και η μνήμη τεχνοεπιστημονικά “αντικείμενα”;

Cyborg 03

Η ερώτηση του τίτλου μοιάζει, τώρα πια, ανόητη ή άχρηστη. Ασφαλώς και αυτό που έχει ονομαστεί ιστορικά “συνείδηση” είναι τεχνοεπιστημονικό αντικείμενο ανάλυσης και έρευνας! Εδώ και δεκαετίες. Ακόμα και μια πρόχειρη αναζήτηση στον κυβερνοχώρο, θα έδινε έναν τέτοιο ορισμό για την cognitive science:

Η cognitive science είναι η διαθεματική επιστημονική μελέτη του μυαλού και των διαδικασιών του. Εξετάζει τι είναι η cognition, τι κάνει και πως δουλεύει. Περιλαμβάνει την έρευνα της ευφυίας και της συμπεριφοράς... και συνίσταται από πολλαπλά ερευνητικά πεδία, συμπεριλαμβανομένων της ψυχολογίας, της τεχνητής νοημοσύνης, της φιλοσοφίας, των νευροεπιστημών, της γλωσσολογίας και της ανθρωπολογίας...

Αρκετοί μεταφράζουν τον όρο cognition σα “γνώση”. Οπωσδήποτε αυτός ο όρος έχει επιλεγεί προσεκτικά και τέτοια είναι μια τυπική ερμηνεία του· ενώ στα αγγλικά ο όρος για την συνείδηση είναι διαφορετικός: conscience. Ωστόσο η “γνώση” που υπονοείται στην cognition δεν είναι αυτή η “γνώση” που έχει αντικειμενοποιηθεί / ουδετεροποιηθεί σαν πληροφορία. Είναι η, αν μπορούμε να το θέσουμε έτσι, υποκειμενική πλευρά του “γνωρίζω”, μαζί με τις ενεργητικές διαστάσεις του “πράτω”, “σκέφτομαι”, κλπ. Επειδή, επιπλέον, η ελληνική λέξη “συνείδηση” αφορά αυτήν την υποκειμενική πλευρά του γνωρίζειν, έχουμε δικαίωμα να υποστηρίξουμε ότι η cognitive science έχει όντως σα στόχο “ανάλυσης και δράσης” τη συνείδηση, αποφεύγοντας το βάρος των φιλοσοφικών, ηθικών και πολιτικών ζητημάτων που έχουν συνδεθεί ιστορικά με τις συνειδήσεις. Άλλωστε αυτό δεν το αρνούνται ούτε πολλές ειδικότητες των cognitive scientists, όπως θα δούμε σ’ αυτήν εδώ την αναφορά και σε άλλες, σε μελλοντικά τεύχη του cyborg.

Αυτή η πολύχρονη και πολυεπίπεδη τεχνοεπιστημονική ενασχόληση με την συνείδηση μπορεί να μην έχει παράξει τον εντυπωσιακό πλούτο εφαρμογών της πληροφορικής ή των βιοτεχνολογιών, όμως αυτό δεν λέει την αλήθεια για την κοινωνική και πολιτική σημασία της. Αντίστροφα, πολλοί τομείς των cognitive sciences, όπως για παράδειγμα οι νευροεπιστήμες, έχουν αποφύγει να εκτεθούν σε οποιαδήποτε κριτική. Η μέση ιδέα για το τι είναι οι “νέες τεχνολογίες” περιορίζεται συνήθως στα όρια των gadgets και των χρήσεών τους, πράγμα που σημαίνει βαθιά άγνοια για την πραγματική τεχνολογική στοιβάδα του νέου καπιταλιστικού παραδείγματος· κι ούτε λόγος για τεκμηριωμένη κριτική.
Η γενική ιδέα για το τι είναι αυτή καθ’ εαυτή η “συνείδηση” υπό το πρίσμα των cognitive sciences, μπορεί να θεωρηθεί παλιά: πρόκειται για μια νευροβιολογική διαδικασία που διαδραματίζεται στον εγκέφαλο (των ανθρώπων αλλά και των υπόλοιπων έμβιων) στη βάση των ερεθισμάτων αλλά και του “ιστορικού” κάθε οργανισμού. Ιστορικού ατομικού ή και κοινωνικού / είδους. Ωστόσο, στις θεωρητικές αφετηρίες των τελευταίων δεκαετιών, η παλιά “ηλεκτροχημική” ιδέα της γραμμικής μεταφοράς “μηνυμάτων” απ’ τα αισθητήρια όργανα σε “συγκεκριμένα κέντρα” του εγκεφάλου, και η αντιστοίχιση σημείο - προς - σημείο αυτών των κέντρων με τους ανάλογους νευροδιαβιβαστές έχουν αντικατασταθεί από μια αρκετά πιο σύνθετη αναπαράσταση. Βασιλιάς αυτής της σύγχρονης αναπαράστασης είναι ο νευρώνας (ένα ιδιαίτερο είδος εγκεφαλικού κυττάρου), όχι όμως σαν “άτομο” αλλά σαν βασικό στοιχείο ομάδων, δικτύων, “κλικών”. Ο όρος “νευρωνικά δίκτυα”, που χρησιμοποιείται το ίδιο καλά είτε πρόκειται για τα κεφάλια σας/μας είτε για οργανωτικές αρχές ηλεκτρονικών υπολογιστών ή/και ηλεκτρονικών δικτύων, προέρχεται απ’ την θεμελιακή βάση των περισσότερων cognitive sciences. Και είναι αυτός ο όρος, με την διπλή του χρήση (στα έμβια αλλά και στις σύγχρονες μηχανές), μια απ’ τις πολλές εκφράσεις των σύγχρονων ιδεο-πολιτικο-τεχνικών ενοποιήσεων ανάμεσα σ’ ότι ονομάζεται ακόμα “ζωή” (συμπεριλαμβανόμενης και της ανθρώπινης) και στο νέο τεχνο-μηχανικό υπόστρωμα του καπιταλισμού.
Κόντρα στη δυσθυμία ή και το άγχος που θα προκαλούσε η επίγνωση ότι (και) οι cognitive sciences έχουν στρατηγική σημασία στην εξέλιξη του νέου καπιταλιστικού παραδείγματος, αξίζει τον κόπο, σαν “ανειδίκευτοι / ες” να προσεγγίσουμε κι αυτόν τον τομέα, που εξελίσσεται κάπως αόρατα, σε τεχνο-επιστημονικά ινστιτούτα του πλανήτη, ερευνητικά projects και πειράματα. Μας αφορά, και μας αφορά πολύ αμεσότερα απ’ όσο νομίζουμε (ή θα ευχόμασταν). Πολύ περισσότερο απ’ το να “καταραστούμε” τις τεχνοεπιστήμονες στο όνομα ενός φαντασιακού πριμιτιβισμού, οφείλουμε να γνωρίζουμε· στο μέγιστο βαθμό που επιτρέπει η μη εξειδικευμένη σπουδή στις τάξεις των υπερειδικευμένων ηλίθιων (για να θυμηθούμε τους Καταστασιακούς).
Να, για παράδειγμα, μια μικρή θριαμβευτική συνηγορία σ’ έναν απ’ τους κλάδους των cognitive sciences, τις νευροεπιστήμες, γραμμένη σ’ ένα εξειδικευμένο αμερικανικό έντυπο πριν 7 χρόνια:

...
Τα τελευταία χρόνια, η νευροεπιστήμη έχει καταλήξει στην πεποίθηση ότι κάθε διανοητική κατάσταση αντιστοιχεί σε ένα εγκεφαλικό σχέδιο νευρωνικής δράσης που μπορεί να μελετηθεί με ακρίβεια. Γνωρίζουμε πλέον αρκετά, και προβλέπεται να μάθουμε περισσότερα στο κοντινό μέλλον, για την ενδοεγκεφαλική διαδρομή αισθητικών, κινητικών και γνωστικών πληροφοριών, καθώς και για τη συσχέτιση εμπειριών και νευρωνικών γεγονότων. Ακριβοί και πολύπλοκοι τομογράφοι παρέχουν πλέον εντυπωσιακές εικόνες (επεξεργασμένες με ψευδοχρώματα) των περιοχών του εγκεφάλου που δραστηριοποιούνται κατά την επιτέλεση οποιουδήποτε έργου, πνευματικού ή μη.
Οι πληροφορίες από τις εικόνες του εγκεφάλου την ώρα που ο άνθρωπος βλέπει, ακούει, κινείται, εκσπερματώνει, θυμώνει ή προσεύχεται έχουν προφανή επιστημονική αξία.
...

Η “προφανής επιστημονική αξία” δεν είναι βέβαια καθόλου προφανής, εκτός εάν κάποιος μιλάει για τεχνοεπιστημονική καριέρα, κύρος και λεφτά. Ωστόσο, όπως θα δούμε στη συνέχεια αλλά και μελλοντικά, υπάρχει μια γκάμα επιδιωκώμενων τεχνο-πολιτικών σκοπών, που πράγματι “έχουν αξία”, και μάλιστα μεγάλη - αρκεί να βρει κανείς το για ποιους.

είσαι οι νευρώνες σου

Cyborg 03

Στη συνέχεια ακολουθούν μεγάλα αποσπάσματα από μια τεχνο-επιστημονική αναφορά, γραμμένη μέσα απ’ τις cognitive sciences, σχετικά με την μνήμη [1Απ’ την ελληνική έκδοση του περιοδικού scientific american, Οκτώβρης 2007. Τίτλος: ο κώδικας της μνήμης. Συγγραφέας ο Joe Z. Tsien, καθηγητής φαρμακολογίας και βιοϊατρικής του “κέντρου συστημικής νευροβιολογίας” του πανεπιστημίου της Βοστώνης. Έχει ιδρύσει το “ινστιτούτο λειτουργικής γονιδιωματικής του εγκεφάλου” στο πανεπιστήμιο της ανατολικής κίνας, στη Σαγκάη.] - οι τονισμοί και τα σχόλια δικά μας. Η διερεύνηση των “μηχανισμών” μέσω των οποίων συγκροτείται και λειτουργεί η ανθρώπινη μνήμη είναι βασικό πεδίο της τεχνο-επιστημονικοποίησης της συνείδησης. Και ο λόγος είναι εύκολα κατανοητός. Χωρίς μνήμη δεν μπορεί να υφανθεί μια διαρκής σχέση με το όποιο περιβάλλον (με τον Κόσμο).
Το πνεύμα αυτής της αναφοράς (όπως επίσης το πνεύμα των νευροεπιστημών) δεν είναι (ακόμα) να εξηγήσει τι ακριβώς είναι η (ζωϊκή, έμβια) μνήμη. Αλλά να την αναπαραστήσει με όσο το δυνατόν μεγαλύτερη ακρίβεια, έτσι ώστε σε επόμενη φάση (που είναι πολύ κοντύτερα απ’ όσο θα νόμιζε κανείς) να μπορούν οι τεχνο-επιστήμονες να επεμβαίνουν σ’ αυτήν “διορθωτικά”, είτε νευροχειρουργικά, είτε χημικά, είτε μαγνητικά. Συνεπώς, το ιδεολογικό μοντέλο είναι απλό και παλιό: συσχέτιση αιτίων με συγκεκριμένα αποτελέσματα. Εκείνο που διαφοροποιεί ισχυρά προηγούμενες πρακτικές επιτήρησης και “διόρθωσης” των εγκεφαλικών λειτουργιών, όπως η λωβοτομή ή το ηλεκτροσόκ, σε σχέση με αυτές που διαγράφονται κιόλας στον ορίζοντα, είναι η λεπτομέρεια των καταγραφών και οι αναλογίες με τις σύγχρονες πληροφορικές μηχανές.
Ενδεικτικά, σαν πρόλογος σ’ αυτήν την αναφορά, ο επιμελητής του άρθρου που ακολουθεί, σημειώνει τα πιο κάτω σαν κύριες έννοιες. Τα αναδημοσιεύουμε επειδή έχουν την χρησιμότητά τους.

ΚΥΡΙΕΣ ΕΝΝΟΙΕΣ
> Για να αναπαραστήσει και να σχηματίσει αναμνήσεις των εμπειριών του ατόμου, ο εγκέφαλος βασίζεται στη συντονισμένη δράση μεγάλων πληθυσμών νευρώνων.
> Έχει δειχθεί ότι στον ιππόκαμπο του ποντικιού [μια περιοχή μεγάλης σημασίας για το σχηματισμό μνημών], υποσύνολα τέτοιων πληθυσμών - που αποκαλούμε “εγκεφαλικές κλίκες” - αποκρίνονται σε διαφορετικές όψεις του ίδιου συμβάντος. Μερικές κλίκες αναπαριστούν αφηρημένες, γενικές πληροφορίες σχετικά με το περιστατικό· άλλες υποδηλώνουν τα πιο ειδικά χαρακτηριστικά του.
> Όταν ο εγκέφαλος μετατρέπει σύνολα ηλεκτρικών ώσεων σε αντίληψη, γνώση και συμπεριφορά, είναι δυνατόν να εφαρμόζει την ίδια ιεραρχική οργάνωση όπως και κατά τη δημιουργία μνημών. Εάν αυτό ισχύει, τότε η εργασία στο πεδίο της μνήμης φέρνει τους ερευνητές πιο κοντά στην αποκάλυψη του καθολικού νευρωνικού κώδικα - των κανόνων που χρησιμοποιεί ο εγκέφαλος για να αναγνωρίσει και δώσει νόημα στις σωματικές εμπειρίες.
> Ο συγγραφέας και οι συνεργάτες του έχουν μετατρέψει καταγραφές της δραστηριότητας των νευρωνικών κλικών σε δυαδικό κώδικα. Τέτοιες τεχνικές ψηφιοποίησης των σημάτων του εγκεφάλου θα μπορούσαν να αποτελέσουν το θεμέλιο για τη σύνταξη ενός κωδικολεξικού του νου - ένα εργαλείο για την καταλογογράφηση σκέψεων και εμπειριών και για την σύγκρισή τους σε διαφορετικά άτομα ή και σε διαφορετικά είδη ακόμα.

Μπορεί να είναι δυσάρεστο, αλλά έτσι (λένε οι τεχνοειδικοί) συμβαίνει. Ενόσω διαβάζετε αυτές τις γραμμές ηλεκτρικές ώσεις στο κεφάλι σας δημιουργούν “υλικό” που μπορεί να καταγραφεί ηλεκτρομαγνητικά. Αν αυτά τα “αποτυπώματα” αρχειοθετηθούν και ταξινομηθούν, θα μπορεί να φτιαχτεί ένα “κωδικολεξικό” του μυαλού σας, για την περίπτωση που το χάσετε (το μυαλό σας...).
Απ’ την άλλη μεριά, επειδή δεν είναι εύκολο να καταλάβει κανείς το σπουδαίο όφελος που θα έχει για την ζωή του ένας τέτοιος κατάλογος, ας αφεθούμε στα χέρια εκείνων που ξέρουν τη δουλειά:

Ο κώδικας της μνήμης

Όποιος έζησε ποτέ σεισμό διατηρεί πολύ ζωηρές αναμνήσεις του περιστατικού: το έδαφος σείεται, τρέμει, πάλλεται, κυματίζει· ντουλάπια ανοιγοκλείνουν, βιβλία, σκεύη και μικροαντικείμενα κατρακυλούν απ’ τα ράφια· ο αέρας γεμίζει από βοή και ήχους τζαμιών που σπάνε. Τέτοια επεισόδια τα θυμόμαστε με εντυπωσιακή διαύγεια ακόμη και ύστερα από χρόνια, καθότι ο εγκέφαλός μας εξελίχθηκε για να κάνει ακριβώς αυτό: να αντλεί πληροφορίες από σημαντικά συμβάντα ώστε αυτή η αποθηκευμένη γνώση να μπορεί να χρησιμοποιηθεί στο μέλλον για την καθοδήγηση των αντιδράσεών μας απέναντι σε παρόμοιες καταστάσεις. Αυτή η ικανότητα μάθησης από παρελθοντικές εμπειρίες δίνει σε όλα τα ζώα τη δυνατότητα να προσαρμόζονται σε έναν κόσμο πολύπλοκο και συνεχώς μεταβαλλόμενο.
Εδώ και αρκετές δεκαετίες, οι νευροεπιστήμονες προσπαθούν να εξιχνιάσουν με ποιον τρόπο ο εγκέφαλος δημιουργεί τις μνήμες. Πρόσφατα, οι συνεργάτες μου και εγώ συνδυάσαμε τη διεξαγωγή πρωτότυπων πειραμάτων με νέες τεχνικές ταυτόχρονης καταγραφής της δραστηριότητας εκατοντάδων νευρώνων σε εν εγρηγόρσει ποντικούς, αλλά και με την εφαρμογή ισχυρών μεθόδων μαθηματικής ανάλυσης.
Αυτό το οποίο εν τέλει ανακαλύψαμε πιστεύουμε πως αποτελεί τον βασικό μηχανισμό που χρησιμοποεί ο εγκέφαλος για να αποσπά ζωτικές πληροφορίες από τις εμπειρίες του οργανισμού και να τις μετατρέπει σε μνήμες. Τα αποτελέσματα των ερευνών μας έρχονται να προστεθούν σε έναν ολοένα αυξανόμενο όγκο ευρημάτων τα οποία δείχνουν ότι η γραμμική ροή των σημάτων από τον ένα νευρώνα στον άλλο δεν αποτελεί επαρκές εξηγητικό σχήμα του τρόπου με τον οποίο ο εγκέφαλος αναπαριστά τα αντιληπτικά δεδομένα και τις μνήμες.
Επιπλέον, οι μελέτες μας δείχνουν ότι οι πληθυσμοί νευρώνων που ενέχονται στη κωδίκευση μνημών εξάγουν από τις καθημερινές μας εμπειρίες τις αφηρημένες εκείνες έννοιες οι οποίες μας επιτρέπουν να μετασχηματίζουμε τις εμπειρίες αυτές σε γνώση και ιδέες. Τα ευρήματά μας φέρνουν τους βιολόγους πιο κοντά στην αποκωδικοποίηση του καθολικού νευρωνικού κώδικα: δηλαδή των κανόνων που ακολουθεί ο εγκέφαλος για να μετατρέπει σύνολα ηλεκτρικών ώσεων σε αντίληψη, μνήμη, γνώση και, εν τέλει, συμπεριφορά. Η κατανόησή του μπορεί να δώσει τη δυνατότητα στους ερευνητές να κατασκευάσουν πλήρως συμβατές διεπαφές εγκεφάλου - μηχανής, να σχεδιάσουν μια εντελώς νέα γενιά ευφυών υπολογιστών και ρομπότ, μέχρι ίσως και να συντάξουν ένα κωδικολεξικό του νου που θα μας καθιστούσε ικανούς να αποκωδικοποιούμε τι θυμάται και τι σκέφτεται κάποιος, παρακολουθώντας τη νευρωνική του δραστηριότητα.

Δεν θα πρέπει να προκαλεί έκπληξη το ότι το ζητούμενο του συγκεκριμένου ερευνητή και της ομάδας του (και πολλών άλλων εξάλλου) είναι, τελικά, η βελτίωση των “διεπαφών” (interface) μεταξύ “εγκεφάλου - μηχανής”, η σχεδίαση ακόμα πιο ευφυών υπολογιστών και ρομπότ, και η κατασκοπεία στις σκέψεις των άλλων. Μέσα στην ωμότητα της παραδοχής υπάρχει εκείνο το παράξενο είδος “ειλικρίνειας” των ειδικών που ξέρουν ότι δεν έχουν να αντιμετωπίσουν οποιαδήποτε σοβαρή (κοινωνική προφανώς) άρνηση που θα “έκοβε” τις χρηματοδοτήσεις των ερευνών τους· ή, έστω, θα προκαλούσε σοβαρές αμφιβολίες για τους σκοπούς τους.
Πρέπει, λοιπόν, να σημειώσουμε εδώ αυτήν την ακατάσχετη ροπή προς την απόλυτη όσμωση ανθρώπινου και μηχανικού, μια ροπή που δεν μπορεί να εξηγηθεί “οντολογικά” αλλά μόνο θεσμικά και οργανωτικά. Όπως έχουν δείξει ικανοποιητικά ο Kuhn [2Thomas Samuel Kuhn, φυσικός, ιστορικός και επιστημολόγος. Στο βιβλίο του Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων (1962 - έχει κυκλοφορήσει και στα ελληνικά) απέδειξε τους γενικούς λόγους για τους οποίους οι επιστημονικές έρευνες κινούνται προς την μία ή την άλλη κατεύθυνση, απομυθοποιώντας την (υποτιθέμενη) εποποιία του “επιστημονικού πνεύματος” προς την ανακάλυψη της Αλήθειας. Η έννοια της Αλλαγής Παραδείγματος (στην εξέλιξη των επιστημονικών δογμάτων) είναι δική του ιδέα.], ο Feyerabend [3Paul Karl Feyerabend, επιστημολόγος. Στο βιβλίο του Ενάντια στη μέθοδο, για μια αναρχική θεωρία της γνώσης (1975 - έχει κυκλοφορήσει και στα ελληνικά) απομυθοποίησε με τεκμηριωμένο και διασκεδαστικό τρόπο την αυθεντικότητα διάφορων επιστημονικών αληθειών.] και αρκετοί άλλοι εδώ και χρόνια, κανένα επιστημονικό ερευνητικό πρόγραμμα (και, ακόμα πιο κατηγορηματικά: κανένα ερευνητικό πρόγραμμα που γίνεται γνωστό ακόμα και μέσα στις “κοινότητες” των αντίστοιχων ειδικών) δεν υλοποιείται εν κενώ, στη βάση της (υποτιθέμενης) “ανθρώπινης περιέργειας”, στη βάση της (καλώς εννοούμενης) “ανησυχίας του ανθρώπινου πνεύματος”. Όπως και κάθε τι άλλο μέσα στο ιδεο-πολιτικο-τεχνικό οικοσύστημα των πανεπιστημίων και των ερευνητικών ινστιτούτων, έτσι και η αναζήτηση της “αλήθειας του εγκεφάλου” χρηματοδοτείται από... (ό,τι θέλετε). Και οι χρηματοδότες έχουν άλλοτε συγκεκριμένα κι άλλοτε μη κατασταλαγμένα ενδιαφέροντα, πάνω όμως σε συγκεκριμένους προσανατολισμούς.
Συνεπώς όταν κάποιοι αναζητούν και διατείνονται ότι βρίσκουν τους κανόνες που ακολουθεί ο εγκέφαλος για να μετατρέπει σύνολα ηλεκτρικών ώσεων σε αντίληψη, μνήμη, γνώση και, εν τέλει, συμπεριφορά θα πρέπει, πέρα απ’ αυτό καθεαυτό το ζητούμενο της έρευνας (έτσι ώστε να καταλάβουμε το είδος των αποτελεσμάτων που οφείλει να δώσει...) να προσθέσει κανείς κι αυτό το μόνιμα αόρατο δεδομένο: έχει εξαφανιστεί προ πολλού το ενδεχόμενο να αναρωτιούνται “ανεξάρτητοι φιλόσοφοι” για το ένα ή το άλλο ζήτημα. Υπάρχουν, αντίθετα, λιγότερο ή περισσότερο τολμηροί, λιγότερο ή περισσότερο συνειδητοί εργολάβοι τμημάτων της αναζήτησης ενός συγκεκριμένου holy grail: της καθολικής μηχανοποίησης ή/και της καθολικής μηχανικής “ανάγνωσης” και “διόρθωσης” των ανθρώπινων συμπεριφορών. Εκείνων που “παρεκκλίνουν”, αλλά και των “κανονικών”.

Cyborg 03

το ποντίκι που φοβάται

Οι έρευνες της ομάδας μας σχετικά με τον κώδικα του εγκεφάλου προέκυψαν από προηγούμενη εργασία μας που εστιαζόταν στη μοριακή βάση της μάθησης και της μνήμης. Το φθινόπωρο του 1999 δημιουργήσαμε ένα γενετικά τροποποιημένο στέλεχος ποντικών με βελτιωμένη μνημονική ικανότητα. Αυτός ο “ευφυής” ποντικός - που του δώσαμε το παρατσούκλι “Ντούγκι” - μαθαίνει γρηγορότερα και διατηρεί αναμνήσεις για μεγαλύτερο διάστημα απ’ ό,τι οι άγριου τύπου ποντικοί. Η εργασία μας προκάλεσε μεγάλο ενδιαφέρον και πολλές συζητήσεις. Τα ευρήματά μας όμως με άφησαν με το ερώτημα “Τι ακριβώς είναι η μνήμη;”

[...]

Ziggy Stardust

...η συνέχεια στο έντυπο τεύχος του Cyborg.
[ σημεία διακίνησης ]

Σημειώσεις

1 - Απ’ την ελληνική έκδοση του περιοδικού scientific american, Οκτώβρης 2007. Τίτλος: ο κώδικας της μνήμης. Συγγραφέας ο Joe Z. Tsien, καθηγητής φαρμακολογίας και βιοϊατρικής του “κέντρου συστημικής νευροβιολογίας” του πανεπιστημίου της Βοστώνης. Έχει ιδρύσει το “ινστιτούτο λειτουργικής γονιδιωματικής του εγκεφάλου” στο πανεπιστήμιο της ανατολικής κίνας, στη Σαγκάη.
[ επιστροφή ]

2 - Thomas Samuel Kuhn, φυσικός, ιστορικός και επιστημολόγος. Στο βιβλίο του Η δομή των επιστημονικών επαναστάσεων (1962 - έχει κυκλοφορήσει και στα ελληνικά) απέδειξε τους γενικούς λόγους για τους οποίους οι επιστημονικές έρευνες κινούνται προς την μία ή την άλλη κατεύθυνση, απομυθοποιώντας την (υποτιθέμενη) εποποιία του “επιστημονικού πνεύματος” προς την ανακάλυψη της Αλήθειας. Η έννοια της Αλλαγής Παραδείγματος (στην εξέλιξη των επιστημονικών δογμάτων) είναι δική του ιδέα.
[ επιστροφή ]

3 - Paul Karl Feyerabend, επιστημολόγος. Στο βιβλίο του Ενάντια στη μέθοδο, για μια αναρχική θεωρία της γνώσης (1975 - έχει κυκλοφορήσει και στα ελληνικά) απομυθοποίησε με τεκμηριωμένο και διασκεδαστικό τρόπο την αυθεντικότητα διάφορων επιστημονικών αληθειών.
[ επιστροφή ]

κορυφή